Acil bir sağlık sorunu yaşandığında ilk başvurulan yerlerden biri acil servistir. Ancak acil serviste görev yapan hekimin rolü yalnızca hastayı muayene edip reçete yazmaktan ibaret değildir. Acil tıp doktorları; nedeni başlangıçta belli olmayan ani sağlık sorunlarından ciddi yaralanmalara, solunum sıkıntısından göğüs ağrısına, zehirlenmelerden bilinç değişikliklerine kadar geniş bir yelpazede hastaları hızlı biçimde değerlendirir.
Acil tıbbın önemli özelliklerinden biri, hekimin çoğu zaman hastayı ilk kez gördüğü anda sınırlı bilgiyle karar vermek zorunda olmasıdır. Bu nedenle acil tıp uzmanlığı; hızlı değerlendirme, önceliklendirme, yaşamı tehdit eden durumları erken fark etme, ilk tedaviyi başlatma ve gerektiğinde hastayı ilgili uzmanlık dalına yönlendirme becerilerini bir arada gerektirir.
Acil Tıp Nedir?
Acil tıp, ani başlayan hastalıklar, yaralanmalar ve yaşamı tehdit edebilecek tıbbi durumların değerlendirilmesi ve ilk tedavisini kapsayan uzmanlık alanıdır.
Acil tıp doktorunun temel amacı her hastada aynı tanıyı koymak değil, öncelikle hayati tehlike oluşturabilecek durumları zamanında fark etmek ve gerekli müdahaleyi başlatmaktır. Bu nedenle acil serviste değerlendirme çoğu zaman “en önemli ve en tehlikeli olasılık nedir?” sorusuyla başlar.
Dünya Sağlık Örgütü de acil bakımı; akut hastalık ve yaralanmalarda zamanında değerlendirme, tedavi ve gerektiğinde uygun sağlık kuruluşuna devam eden bakımın sağlanmasını içeren bir sağlık hizmeti olarak tanımlar. Acil bakım; travma, kalp krizi, inme, ciddi enfeksiyonlar, solunum problemleri ve gebelikle ilişkili acil durumlar gibi çok farklı tabloları kapsayabilir.
Türkiye’de Acil Tıp, ayrı bir uzmanlık dalıdır ve uzmanlık eğitiminin içeriği Tıpta Uzmanlık Kurulu tarafından belirlenen çekirdek müfredat ve standartlar doğrultusunda yürütülür.
Acil Tıp Doktoru Ne Yapar?
Acil tıp uzmanının görevi, hastanın acil servise girişinden taburculuğuna, gözlemine veya başka bir kliniğe devrine kadar uzanan kapsamlı bir süreci içerir.
Hastanın ilk değerlendirmesini yapar
Acil servise gelen hastanın şikâyeti, tıbbi öyküsü ve mevcut bulguları değerlendirilir. Bunun yanında tansiyon, nabız, ateş, solunum sayısı ve oksijen satürasyonu gibi hayati bulgular dikkate alınır.
Bilinç durumu, solunum ve dolaşım gibi temel yaşam fonksiyonları özellikle önemlidir.
Hastanın durumu ağırsa ayrıntılı öykü alınmasını beklemeden yaşamı tehdit eden probleme yönelik müdahale başlatılabilir.
Acil durumları hızlı şekilde tanımaya çalışır
Göğüs ağrısı olan bir hastada kalp kaynaklı bir sorun, nefes darlığında ciddi solunum veya dolaşım problemi, ani konuşma bozukluğunda inme gibi zaman kaybının önemli olabileceği tabloların erken fark edilmesi gerekir.
Ancak acil tıp doktorunun karşılaştığı her belirti tek bir hastalığa işaret etmez. Örneğin göğüs ağrısının kalp dışında akciğer, sindirim sistemi, kas-iskelet sistemi veya başka nedenleri de olabilir.
Bu nedenle acil tıpta amaç yalnızca belirtileri sınıflandırmak değil, ciddi hastalıkları dışlamaya yönelik sistematik bir değerlendirme yapmaktır.
Gerekli tetkikleri planlar
Hastanın durumuna göre kan testleri, elektrokardiyografi (EKG), röntgen, ultrasonografi, bilgisayarlı tomografi veya başka görüntüleme yöntemleri kullanılabilir.
Her hastaya bütün tetkiklerin yapılması gerekmez. Hangi incelemenin gerekli olduğuna hastanın şikâyeti, muayene bulguları, riskleri ve klinik durumu değerlendirilerek karar verilir.
Acil tedaviyi başlatır
Acil tıp uzmanları gerekli durumlarda damar yolu açılması, sıvı tedavisi, ağrı kontrolü, oksijen desteği, bazı ilaçların uygulanması, kanama kontrolü, ritim bozukluklarına yönelik müdahaleler veya ileri yaşam desteği gibi uygulamaları gerçekleştirir.
Solunum veya dolaşımın ciddi şekilde bozulduğu hastalarda ileri yaşam desteği uygulamaları da acil tıp pratiğinin önemli parçalarındandır.
Hastayı gözlem altında tutar
Bazı hastalarda ilk muayene ve tetkikler kesin karar vermek için yeterli olmayabilir. Böyle durumlarda hasta acil serviste belirli bir süre gözlem altında tutulabilir ve klinik durumu yeniden değerlendirilir.
Acil tıpta tek bir ölçümden ziyade hastanın zaman içerisindeki değişimi de karar verme sürecinde önem taşıyabilir.
Gerekirse başka uzmanlık dallarıyla birlikte çalışır
Acil tıp uzmanı her hastanın uzun süreli tedavisini üstlenen hekim değildir. Hastanın durumuna göre kardiyoloji, nöroloji, genel cerrahi, ortopedi ve travmatoloji, kadın hastalıkları ve doğum, çocuk sağlığı ve hastalıkları, göğüs hastalıkları veya başka bir uzmanlık dalının değerlendirmesi gerekebilir.
Bu durumda acil tıp doktorunun görevlerinden biri hastayı uygun kliniğe zamanında yönlendirmek ve gerekli ilk tedavinin gecikmemesini sağlamaktır.
Acil Tıp Hangi Hastalık ve Durumlarla İlgilenir?
Acil tıbbın çalışma alanı oldukça geniştir. Çünkü acil servise gelen hastanın hangi organ sisteminden kaynaklanan bir sorun yaşadığı başlangıçta kesin olarak bilinmeyebilir.
Başlıca başvuru nedenleri arasında şunlar bulunur:
- Ani başlayan göğüs ağrısı
- Nefes darlığı
- Şiddetli veya yeni başlayan karın ağrısı
- Ani gelişen bilinç değişikliği
- Bayılma
- Felç veya inme düşündürebilecek belirtiler
- Ciddi baş ağrıları
- Travmalar ve trafik kazaları
- Kafa travmaları
- Kırık ve çıkıklar
- Kesik ve ciddi kanamalar
- Yanıklar
- Zehirlenmeler
- İlaç veya madde alımına bağlı akut durumlar
- Şiddetli alerjik reaksiyonlar
- Yüksek ateşle birlikte genel durum bozukluğu
- Ciddi enfeksiyonlar ve sepsis şüphesi
- Nöbetler
- Kalp ritim bozuklukları
- Ani gelişen nörolojik belirtiler
- Gebelikle ilişkili acil durumlar
- Akut astım veya diğer ciddi solunum problemleri
- Şeker hastalığına bağlı akut metabolik sorunlar
- Şiddetli kusma veya sıvı kaybı
Bunlar yalnızca örneklerdir. Acil tıp, belirli birkaç hastalıkla sınırlı olmayan bir uzmanlık alanıdır.
Hangi Belirtilerde Acil Servise Başvurulmalı?
Her sağlık şikâyeti acil servis gerektirmez. Bununla birlikte bazı belirtiler ciddi bir sağlık sorununun göstergesi olabileceğinden gecikmeden tıbbi değerlendirme gerektirebilir.
Özellikle ani başlayan veya hızla kötüleşen şu durumlarda acil değerlendirme düşünülmelidir:
Göğüs ağrısı ve ciddi nefes darlığı
Göğüste baskı, sıkışma veya ağrı; özellikle nefes darlığı, soğuk terleme, bulantı, bayılma ya da belirgin halsizlikle birlikteyse acil değerlendirme gerektirebilir.
Benzer şekilde istirahatte ortaya çıkan veya hızla artan ciddi nefes darlığı da önemsenmelidir.
Ani gelişen konuşma veya hareket bozukluğu
Yüzde asimetri, bir kolda veya bacakta ani güçsüzlük ya da uyuşma, konuşma bozukluğu, ani görme değişikliği veya belirgin denge kaybı inme gibi zaman duyarlı bir durumun belirtisi olabilir.
Bu tür belirtilerde beklemek yerine acil sağlık hizmetlerinden yararlanmak gerekir.
Bilinç değişikliği veya bayılma
Kişinin çevresine yanıtının azalması, yeni başlayan bilinç bulanıklığı, açıklanamayan bayılma veya kişinin normal davranışından belirgin şekilde farklılaşması acil değerlendirme gerektirebilir.
Ciddi kanama ve travma
Durmayan kanamalar, ciddi kafa travmaları, yüksek enerjili trafik kazaları, çoklu yaralanmalar, ciddi yanıklar ve bazı kırıklar acil tıbbi değerlendirme gerektirir.
Şiddetli alerjik reaksiyon belirtileri
Dudak, dil veya boğazda şişme, nefes almakta güçlük, yaygın kurdeşenle birlikte dolaşım bozukluğu belirtileri veya hızla gelişen ciddi alerjik reaksiyonlar acil müdahale gerektirebilir.
Bu belirtilerin bulunması halinde kişinin kendi başına araç kullanması yerine uygun acil sağlık hizmetinin çağrılması daha güvenli olabilir.
Acil Serviste Triaj Neden Yapılır?
Acil serviste hastalar her zaman başvuru sırasına göre değerlendirilmez.
Bunun nedeni, acil sağlık hizmetlerinde önceliğin hastanın tıbbi aciliyetine göre belirlenmesidir. Buna triaj denir.
Örneğin dışarıdan bakıldığında daha hafif görünen bir şikâyeti olan kişi bekleyebilirken, hayati tehlike taşıyan bir hastanın değerlendirmesi önceliklendirilebilir.
Türkiye’deki acil servis uygulamalarında hastaların aciliyet durumlarının belirlenmesinde renk kodlarıyla ifade edilen triaj sistemi kullanılabilmektedir. Uygulamanın ayrıntıları sağlık tesisinin yapısına ve yürürlükteki düzenlemelere göre değişebilir.
Bu nedenle acil serviste bekleme süresi, hastanın şikâyetinin önemsiz olduğu anlamına gelmez; aynı şekilde hızlı değerlendirilmek de mutlaka ciddi bir hastalık olduğu anlamına gelmez.
Acil Tıp Doktoru ile Diğer Uzmanlıklar Arasındaki Fark Nedir?
Acil tıp uzmanının çalışma biçimi diğer birçok uzmanlık dalından farklıdır.
Örneğin kardiyoloji uzmanı kalp ve damar hastalıklarının tanı ve tedavisi konusunda uzmanlaşmıştır. Nöroloji uzmanı sinir sistemi hastalıklarıyla ilgilenir. Ortopedi ve travmatoloji uzmanı ise kas-iskelet sistemi ve travmaların cerrahi ve tıbbi tedavisinde uzmanlaşmıştır.
Acil tıp uzmanının yaklaşımı ise öncelikle akut ve potansiyel olarak ciddi sağlık sorunlarının ilk değerlendirmesine yöneliktir.
Hastanın şikâyetinin hangi branşla ilişkili olduğu ilk aşamada belli olmayabilir. Acil tıp doktorunun önemli rollerinden biri de bu belirsizlik içerisinde hayati risk taşıyan durumları değerlendirmek ve hastanın sonraki bakımının nerede sürdürülmesi gerektiğini belirlemektir.
Acil Tıp Doktoru Hangi Çalışma Alanlarında Görev Yapar?
Acil tıp uzmanları başta hastanelerin acil servisleri olmak üzere akut bakım hizmetlerinin farklı aşamalarında görev alabilir.
Hastane acil servisleri
En bilinen çalışma alanıdır. Burada erişkin hastaların akut sağlık sorunlarının değerlendirilmesi, resüsitasyon, travma yönetimi, gözlem ve gerektiğinde ilgili servislere yatış veya sevk süreçleri yürütülür.
Travma ve resüsitasyon alanları
Ciddi yaralanması veya yaşamı tehdit eden sağlık sorunu bulunan hastaların ilk değerlendirme ve müdahaleleri bu alanlarda gerçekleştirilir.
Gözlem birimleri
Tanı veya tedavi kararının kısa süreli takip sonrasında verilmesinin uygun olduğu hastalar gözlem altında tutulabilir.
Ambulans ve hastane öncesi acil bakım sistemi
Acil tıp, yalnızca hastane duvarları içinde başlayan bir süreç değildir. Hastane öncesi bakım; olay yerinde değerlendirme, ilk müdahale ve uygun sağlık kuruluşuna güvenli nakil süreçlerini de kapsayan daha geniş acil bakım sisteminin bir parçasıdır.
Acil Tıp Uzmanı ile Acil Servis Doktoru Aynı Şey mi?
Günlük kullanımda “acil servis doktoru” ifadesi geniş bir anlamda kullanılabilir.
Acil serviste farklı eğitim ve deneyim düzeylerine sahip hekimler görev yapabilir. Bunlar arasında acil tıp uzmanları, uzmanlık eğitimi alan araştırma görevlileri ve kurumun çalışma düzenine göre başka branşlardan hekimler bulunabilir.
Acil tıp uzmanı ise Acil Tıp uzmanlık eğitimini tamamlamış hekimdir.
Dolayısıyla “acil serviste çalışan doktor” ile “acil tıp uzmanı” ifadeleri her zaman birbirinin tam karşılığı değildir.
Acil Tıp Doktoru Hangi Tetkikleri İster?
İstenen tetkik hastanın şikâyetine ve klinik değerlendirmesine göre değişir.
Sıklıkla kullanılan yöntemlerden bazıları şunlardır:
- Kan ve idrar testleri
- Elektrokardiyografi
- Akciğer ve diğer bölgelere yönelik röntgen
- Ultrasonografi
- Bilgisayarlı tomografi
- Bazı durumlarda manyetik rezonans görüntüleme
- Kan gazı ve benzeri hızlı laboratuvar incelemeleri
- Kalp ritmi ve oksijen düzeyinin izlenmesi
Burada amaç mümkün olduğunca çok test yapmak değil, hastanın durumunu anlamaya ve tehlikeli olasılıkları değerlendirmeye yardımcı olacak uygun incelemeleri seçmektir.
Acil Tıp Doktoru Her Hastayı Hastaneye Yatırır mı?
Hayır.
Acil serviste yapılan değerlendirme sonucunda hastanın hastaneye yatırılması, acil serviste gözlem altında tutulması, ayaktan tedavi sonrası taburcu edilmesi veya başka bir sağlık kuruluşuna sevk edilmesi gerekebilir.
Karar; hastanın klinik durumu, tanısal değerlendirmesi, tedavi ihtiyacı ve takip gereksinimi gibi faktörler dikkate alınarak verilir.
Hastaneye yatış gerekmemesi, kişinin şikâyetinin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde hastaneye yatırılmak da tek başına hastalığın ağır olduğu şeklinde yorumlanmamalıdır.
Acil Serviste Hangi Durumlarda Başka Bir Uzman Devreye Girer?
Acil tıp uzmanı, hastanın ilk değerlendirmesini yaptıktan sonra ilgili uzmanlık dalından görüş isteyebilir.
Örneğin:
- Kalp krizi veya ciddi ritim bozukluğu şüphesinde kardiyoloji,
- İnme veya nörolojik acillerde nöroloji,
- Ciddi travmalarda ortopedi, beyin ve sinir cerrahisi veya genel cerrahi,
- Gebelikle ilişkili acil durumlarda kadın hastalıkları ve doğum,
- Ciddi çocukluk çağı acillerinde çocuk sağlığı ve hastalıkları veya çocuk acil,
- Ciddi enfeksiyonlarda enfeksiyon hastalıkları,
- Solunum yetmezliği gibi bazı durumlarda göğüs hastalıkları veya ilgili diğer branşlar
sürece dahil olabilir.
Bu iş birliği, acil tıbbın temel özelliklerinden biridir. Acil tıp uzmanının görevi çoğu zaman hastanın bütün tedavisini tek başına yürütmek değil, doğru zamanda doğru uzmanlık alanına geçişi sağlamaktır.
Acil Tıp Uzmanı Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?
Acil sağlık sorunlarında öncelik doktor seçmekten önce uygun ve zamanında acil değerlendirmeye ulaşmaktır. Hayati tehlike düşündüren belirtilerde randevu aramak veya belirli bir hekimi beklemek yerine acil sağlık hizmetlerinden yararlanmak gerekir.
Bununla birlikte acil olmayan veya takip gerektiren bir sağlık sorunu için doktor araştırılıyorsa hekimin:
- Acil Tıp uzmanı olup olmadığı,
- Görev yaptığı sağlık kuruluşu,
- Hangi tür hastaları değerlendirdiği,
- Çalışma ve başvuru koşulları,
- Gerektiğinde ilgili diğer uzmanlık dallarıyla koordinasyon imkânı
gibi noktalar dikkate alınabilir.
Doktor listeleme platformlarında hekim bilgilerini incelerken uzmanlık alanının ve güncel çalışma bilgilerinin doğrulanmış olmasına dikkat edilmesi de yararlı olacaktır.
Acil Tıp Hangi Durumlarda Rutin Polikliniğin Yerini Tutmaz?
Acil servis, uzun süreli hastalık takibinin yapıldığı bir poliklinik değildir.
Kontrollü hipertansiyon, kolesterol yüksekliği, kronik bel ağrısı, uzun süredir devam eden ancak değişmeyen sindirim şikâyetleri veya düzenli ilaç takibi gibi durumlarda uygun branş polikliniği daha doğru başvuru noktası olabilir.
Bununla birlikte kronik bir hastalığı bulunan kişinin durumunda ani ve belirgin bir değişiklik meydana gelirse değerlendirme yaklaşımı değişebilir.
Örneğin kronik akciğer hastalığı olan bir kişinin alışılmış şikâyetlerinden farklı şekilde ciddi nefes darlığı geliştirmesi acil değerlendirme gerektirebilir.
Çocuklarda Acil Tıp Yaklaşımı Farklı mıdır?
Çocuklarda acil değerlendirme, yaşa ve gelişim dönemine göre farklılık gösterir. Bebeklerde ve küçük çocuklarda belirtilerin ifade edilme biçimi farklı olduğundan değerlendirme daha özel bir yaklaşım gerektirebilir.
Ciddi solunum sıkıntısı, bilinç değişikliği, nöbet, ciddi travma, belirgin sıvı kaybı veya genel durumda hızlı bozulma gibi durumlarda çocukların acil olarak değerlendirilmesi gerekir.
Bazı hastanelerde çocuk acil birimleri veya çocuk acil tıp alanında özel olarak yapılandırılmış hizmetler bulunabilir.
Acil Tıbbın Temel Özelliği: Belirsizlik İçinde Karar Vermek
Acil tıp, birçok uzmanlık alanından farklı olarak çoğu zaman hastanın henüz ayrıntılı tanısının konulmadığı bir aşamada devreye girer.
Bir hasta “karnım ağrıyor” diyerek geldiğinde yalnızca ağrıyı gidermek yeterli değildir. Öncelikle bu ağrının hayatı tehdit eden bir nedeninin olup olmadığı değerlendirilir. Benzer şekilde baş ağrısı, baş dönmesi, ateş veya kusma gibi tek başına çok farklı nedenlerle ortaya çıkabilen şikâyetlerde de önce tehlikeli olasılıkların değerlendirilmesi gerekir.
Bu yaklaşım nedeniyle acil tıp; geniş bir tıbbi bilgi alanı, sistematik değerlendirme ve hızlı karar verme becerisi gerektiren bir uzmanlık dalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Acil tıp doktoru hangi hastalıklara bakar?
Acil tıp doktorları ani başlayan hastalıklar, yaralanmalar ve acil değerlendirme gerektiren çok çeşitli sağlık sorunlarıyla ilgilenir. Göğüs ağrısı, nefes darlığı, travma, zehirlenme, bilinç değişikliği, ciddi enfeksiyonlar ve akut nörolojik belirtiler bunlardan bazılarıdır.
Acil tıp doktoru ameliyat yapar mı?
Acil tıp uzmanı genel olarak cerrahi branş uzmanı değildir. Ancak ciddi yaralanmalarda ilk değerlendirme ve yaşam kurtarıcı acil müdahaleleri yapabilir; gerekli durumlarda hastayı ilgili cerrahi branşa yönlendirir.
Göğüs ağrısı için acil tıp doktoruna gidilir mi?
Ani veya şiddetli göğüs ağrısı, özellikle nefes darlığı, terleme, bulantı, bayılma veya belirgin halsizlik gibi belirtilerle birlikteyse acil değerlendirme gerektirebilir. Nedeni yalnızca muayene ile belirlenemeyeceğinden acil tıp doktoru tarafından değerlendirilmesi uygun olabilir.
Acil serviste neden sıra beklenir?
Acil servislerde hastalar çoğunlukla başvuru sırasına göre değil, tıbbi aciliyetlerine göre önceliklendirilir. Bu nedenle daha sonra gelen bir hastanın daha önce değerlendirilmesi mümkün olabilir.
Acil tıp uzmanı ile aile hekimi arasındaki fark nedir?
Acil tıp uzmanı akut ve acil sağlık sorunlarının hızlı değerlendirilmesi ve ilk tedavisi konusunda uzmanlaşmıştır. Aile hekimi ise koruyucu sağlık hizmetleri, rutin takipler, kronik hastalıkların izlenmesi ve birçok yaygın sağlık sorununun birinci basamak yönetiminde önemli rol oynar.
Acil servise gitmeden önce belirli bir acil tıp doktorundan randevu almak gerekir mi?
Hayati tehlike veya ciddi acil durum düşündüren belirtilerde randevu beklenmemelidir. Uygun acil sağlık hizmetine başvurulması gerekir. Acil olmayan durumlarda ise ilgili uzmanlık dalından planlı değerlendirme için randevu alınabilir.
