Çocuklarda tekrarlayan enfeksiyonlar, uzun süren öksürük ve hırıltı, nedeni açıklanamayan döküntüler, besinlerle ilişkili reaksiyonlar ya da sürekli burun tıkanıklığı aileleri zaman zaman “Hangi doktora başvurmalıyız?” sorusuyla karşı karşıya bırakabilir. Bu belirtilerin bir bölümü çocukluk çağında sık görülür ve her zaman ciddi bir hastalık anlamına gelmez. Ancak bazı durumlarda alerjik hastalıkların veya bağışıklık sistemiyle ilişkili sorunların değerlendirilmesi gerekebilir.
Çocuk İmmünolojisi ve Alerji Hastalıkları, çocukluk döneminde görülen alerjik hastalıklar ile bağışıklık sisteminin işleyişindeki bozuklukların tanı ve takibiyle ilgilenen bir çocuk yan dal uzmanlık alanıdır. Bu alanda çalışan hekimler yalnızca belirli bir hastalığın tedavisine değil, çocuğun şikâyetlerinin altında alerjik bir mekanizma, bağışıklık sistemiyle ilişkili bir durum veya başka bir neden bulunup bulunmadığının ayrıntılı biçimde değerlendirilmesine odaklanır.
Çocuk İmmünolojisi ve Alerji Hastalıkları nedir?
Çocuk İmmünolojisi ve Alerji Hastalıkları, çocuklarda bağışıklık sistemi ve alerjik hastalıklarla ilgilenen uzmanlık alanıdır.
Bağışıklık sistemi vücudu bakteri, virüs, mantar ve diğer zararlı etkenlere karşı koruyan karmaşık bir savunma sistemidir. Bu sistemin gerektiği gibi çalışmaması enfeksiyonlara yatkınlığa yol açabilir. Öte yandan bağışıklık sisteminin aslında zararsız olan bazı maddeleri tehdit olarak algılaması alerjik hastalıkların ortaya çıkmasına neden olabilir.
Bu nedenle çocuk immünolojisi ve alerji alanı iki temel konu üzerinde yoğunlaşır:
- Çocukluk çağındaki alerjik hastalıklar
- Bağışıklık sistemi bozuklukları ve bağışıklık yetmezlikleri
Bu iki alan birbiriyle ilişkili olmakla birlikte aynı şey değildir. Örneğin polenlere bağlı alerjik rinit ile sık ve ağır enfeksiyonlara neden olan bir bağışıklık sistemi bozukluğu farklı mekanizmalarla ortaya çıkar ve değerlendirme süreçleri de farklıdır.
Çocuk immünolojisi ve alerji uzmanı hangi hastalıklara bakar?
Çocuk alerji ve immünoloji uzmanlarının çalışma alanı oldukça geniştir. Başvuru nedenleri çocuğun yaşına, belirtilerine, hastalık öyküsüne ve daha önce yapılan değerlendirmelere göre değişebilir.
Besin alerjileri
İnek sütü, yumurta, yer fıstığı, ağaç yemişleri, buğday, balık ve kabuklu deniz ürünleri gibi çeşitli besinler bazı çocuklarda alerjik reaksiyonlara neden olabilir.
Besin alerjisinde belirtiler yalnızca ciltte ortaya çıkmaz. Kurdeşen, dudak veya göz çevresinde şişme, kusma, karın ağrısı, ishal, öksürük, hırıltı ve solunumla ilgili belirtiler görülebilir. Bazı reaksiyonlar kısa süre içinde birden fazla sistemi etkileyebilir.
Özellikle bir besinin tüketilmesinden sonra tekrar tekrar benzer belirtilerin ortaya çıkması durumunda çocuk alerji uzmanı tarafından değerlendirme yapılması gerekebilir.
Besin alerjisi düşünülen her çocukta aynı testlerin yapılması veya bütün besinlerin diyetten çıkarılması gerekmez. Değerlendirme, çocuğun öyküsü ve muayene bulguları doğrultusunda planlanır.
Astım ve alerjik solunum yolu hastalıkları
Çocuklarda tekrarlayan hırıltı, öksürük, nefes darlığı veya egzersiz sırasında solunum sıkıntısı astım açısından değerlendirme gerektirebilir.
Astım her çocukta aynı şekilde seyretmez. Bazı çocuklarda belirtiler özellikle viral enfeksiyonlar sırasında belirginleşirken bazı çocuklarda ev tozu akarları, polenler, hayvan alerjenleri veya başka tetikleyicilerle ilişkili olabilir.
Çocuk alerji ve immünoloji uzmanı, solunum şikâyetlerinin özelliklerini değerlendirerek astım veya başka bir solunum yolu hastalığı olasılığını araştırabilir.
Alerjik rinit
Hapşırma, burun kaşıntısı, burun akıntısı ve özellikle belirli dönemlerde veya ortamlarda artan burun tıkanıklığı alerjik rinit ile ilişkili olabilir.
Polenler, ev tozu akarları, küfler ve hayvan kaynaklı alerjenler sık karşılaşılan tetikleyiciler arasındadır.
Uzun süre devam eden burun yakınmaları çocukların uyku düzenini, okul performansını ve günlük yaşamını etkileyebileceğinden yalnızca “sürekli nezle oluyor” şeklinde değerlendirilmemesi önemlidir.
Atopik dermatit ve egzama
Atopik dermatit, çocukluk çağında sık görülen kronik inflamatuvar cilt hastalıklarından biridir. Cilt kuruluğu, kaşıntı, kızarıklık ve tekrarlayan egzama atakları ile kendini gösterebilir.
Her egzamanın nedeni besin alerjisi değildir. Özellikle bebek ve küçük çocuklarda gereksiz besin kısıtlamaları büyüme ve beslenme açısından sorun oluşturabileceğinden, alerji şüphesi olan durumlarda değerlendirme hekim tarafından yapılmalıdır.
Ürtiker ve anjiyoödem
Halk arasında kurdeşen olarak bilinen ürtiker, ciltte kaşıntılı, kabarık ve çoğunlukla gelip geçici lezyonlarla ortaya çıkar. Dudak, göz kapağı, dil veya vücudun başka bölgelerinde meydana gelen daha derin şişlikler ise anjiyoödem olarak adlandırılır.
Çocuklarda ürtikerin çok farklı nedenleri olabilir. Enfeksiyonlar, ilaçlar, bazı besinler ve çeşitli bağışıklık mekanizmaları bunlardan bazılarıdır.
Tekrarlayan veya uzun süren ürtiker ataklarında altta yatan nedenin belirlenmesi açısından uzman değerlendirmesi gerekebilir.
İlaç ve böcek sokması alerjileri
Bazı çocuklarda ilaç kullanımından sonra döküntü, şişme veya solunumla ilgili belirtiler ortaya çıkabilir. Ancak ilaç kullanımı sırasında görülen her döküntünün ilaç alerjisi olmadığı unutulmamalıdır.
Benzer şekilde arı sokması sonrasında yalnızca sokulan bölgede oluşan şişlik ile vücudun farklı bölgelerini etkileyen sistemik reaksiyonlar aynı şekilde değerlendirilmez.
Özellikle gelecekte aynı ilaç veya alerjenle karşılaşılması durumunda önemli sonuçlara yol açabilecek reaksiyon öykülerinde çocuk alerji uzmanının değerlendirmesi önem taşıyabilir.
Bağışıklık sistemiyle ilgili hangi durumlarda çocuk immünoloji uzmanına başvurulur?
Çocukların yılda birkaç kez enfeksiyon geçirmesi tek başına bağışıklık sistemi hastalığı olduğu anlamına gelmez. Özellikle kreşe veya okula başlayan çocuklarda üst solunum yolu enfeksiyonlarının sıklaşması oldukça yaygındır.
Bununla birlikte bazı enfeksiyon özellikleri bağışıklık sistemi açısından daha ayrıntılı değerlendirme yapılmasını gerektirebilir.
Örneğin:
- Yaşa ve çocuğun genel durumuna göre olağandışı sıklıkta veya ağırlıkta enfeksiyon geçirilmesi
- Tekrarlayan zatürre
- Tedaviye rağmen beklenenden uzun süren veya zor kontrol edilen enfeksiyonlar
- Olağandışı mikroorganizmaların neden olduğu enfeksiyonlar
- Tekrarlayan derin apseler
- Sürekli veya tekrarlayan pamukçuk
- Büyüme ve gelişme geriliğinin enfeksiyonlarla birlikte görülmesi
- Hastaneye yatış gerektiren tekrarlayan enfeksiyonlar
- Ailede bilinen bağışıklık yetmezliği öyküsü
gibi durumlarda çocuk immünolojisi açısından değerlendirme düşünülebilir.
Burada önemli olan tek bir belirtiye bakarak bağışıklık yetmezliği sonucuna varmamak, enfeksiyonların sıklığını ve niteliğini çocuğun genel sağlık durumu ile birlikte değerlendirmektir.
Çocuk alerji ve immünoloji doktoru muayenesinde neler değerlendirilir?
İlk değerlendirmede ayrıntılı hastalık öyküsü büyük önem taşır.
Hekim genellikle çocuğun şikâyetlerinin ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, hangi durumlarda ortaya çıktığını ve daha önce benzer bir olay yaşanıp yaşanmadığını değerlendirir.
Alerji açısından beslenme öyküsü, kullanılan ilaçlar, ev ve okul ortamı, hayvanlarla temas, mevsimsel değişiklikler ve ailede alerjik hastalık bulunup bulunmadığı önem taşıyabilir.
İmmünolojik değerlendirmede ise geçirilen enfeksiyonların türü, sıklığı, şiddeti, tedaviye yanıtı, hastaneye yatış gerekip gerekmediği ve çocuğun büyüme-gelişme durumu dikkate alınır.
Bu nedenle randevuya gelirken daha önce geçirilmiş önemli enfeksiyonların, hastane yatışlarının, kullanılan ilaçların ve bilinen reaksiyonların mümkün olduğunca ayrıntılı şekilde aktarılması değerlendirmeyi kolaylaştırabilir.
Alerji testleri her çocukta gerekli midir?
Hayır. Alerji testi yapılması, yalnızca belirli bir şikâyet veya öykü nedeniyle anlamlı olduğunda değerlendirmeye katkı sağlar.
Kanda spesifik IgE ölçümü ve cilt prick testleri alerjik hastalıkların değerlendirilmesinde kullanılabilen yöntemler arasındadır. Ancak test sonucunda bir alerjene karşı duyarlanma saptanması, çocuğun o maddeyi mutlaka klinik olarak tolere edemediği anlamına gelmez.
Örneğin bir çocukta belirli bir besine karşı test pozitifliği bulunabilir; fakat gerçek yaşamda o besini tükettiğinde herhangi bir belirti ortaya çıkmayabilir. Bu nedenle test sonuçlarının çocuğun öyküsü ve muayene bulguları ile birlikte yorumlanması gerekir.
Tersine, negatif bir test sonucu da her türlü alerjik hastalığı tek başına dışlamayabilir.
Besin alerjisi ile besin intoleransı aynı şey midir?
Bu iki kavram günlük yaşamda sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da aynı durumu ifade etmez.
Besin alerjisinde bağışıklık sistemi belirli bir besin veya besinin bileşenine karşı anormal bir yanıt oluşturur. Besin intoleranslarında ise bağışıklık sistemi dışındaki farklı mekanizmalar söz konusu olabilir.
Örneğin bazı kişilerin belirli karbonhidratları sindirmekte zorlanması intolerans kapsamında değerlendirilebilirken, belirli bir besine karşı bağışıklık sistemi aracılı reaksiyon besin alerjisi olarak ele alınır.
Bu ayrım, gereksiz diyet kısıtlamalarının önlenmesi ve doğru değerlendirme yapılması açısından önemlidir.
Çocuklarda alerji değerlendirmesinde provokasyon testinin yeri nedir?
Bazı durumlarda bir çocuğun belirli bir besine gerçekten alerjik reaksiyon gösterip göstermediğinin anlaşılması için oral gıda provokasyon testi gündeme gelebilir.
Bu test, uygun hastalarda ve tıbbi gözetim altında gerçekleştirilir. Çocuğa belirli bir besin kontrollü koşullarda verilir ve ortaya çıkabilecek belirtiler gözlenir.
Gıda provokasyon testi ev ortamında uygulanabilecek bir yöntem değildir. Özellikle daha önce ciddi reaksiyon öyküsü bulunan çocuklarda bu tür değerlendirmelerin uzman hekim tarafından planlanması gerekir.
Çocuklarda bağışıklık sistemi nasıl değerlendirilir?
Bağışıklık sistemi değerlendirmesi tek bir testten oluşmaz.
Çocuğun öyküsüne göre tam kan sayımı, immünoglobulin düzeyleri veya bağışıklık hücrelerinin değerlendirilmesine yönelik farklı laboratuvar incelemeleri istenebilir. Gerekli durumlarda daha ileri immünolojik testler de kullanılabilir.
Burada amaç yalnızca bir laboratuvar değerinin normal veya anormal olup olmadığını görmek değil, elde edilen bulguların çocuğun enfeksiyon öyküsü ve klinik durumu ile birlikte yorumlanmasıdır.
Her sık enfeksiyon geçiren çocukta kapsamlı bağışıklık testlerinin yapılması gerekmediği gibi, normal bir test sonucu da tüm bağışıklık sistemi hastalıklarını tek başına dışlamaz.
Çocuk alerji ve immünoloji uzmanına ne zaman başvurmalı?
Ailelerin en sık merak ettiği konulardan biri de “Bu belirti için çocuk alerji doktoruna gitmeli miyiz?” sorusudur.
Özellikle aşağıdaki durumlarda uzman değerlendirmesi düşünülebilir:
- Belirli bir besinden sonra tekrarlayan döküntü, şişme, kusma veya solunum yakınmaları
- Tekrarlayan hırıltı veya astım şüphesi
- Mevsimsel ya da sürekli burun alerjisi belirtileri
- Tedavilere rağmen tekrarlayan veya uzun süren egzama
- Tekrarlayan ürtiker veya anjiyoödem
- İlaç kullanımı sonrasında şüpheli alerjik reaksiyon
- Arı sokması sonrasında vücudun tamamını etkileyen reaksiyon
- Yaşa göre olağandışı sıklıkta, ağır veya tekrarlayan enfeksiyonlar
- Tekrarlayan zatürre veya derin enfeksiyonlar
- Enfeksiyonlarla birlikte büyüme-gelişme sorunlarının bulunması
- Ailede bilinen bağışıklık sistemi hastalığı öyküsü
Bunlar bir tanı listesi değildir. Hangi durumun uzman değerlendirmesi gerektirdiği çocuğun yaşına, belirtilerin özelliklerine ve tıbbi geçmişine göre değişebilir.
Çocuk alerji doktoru seçerken nelere dikkat edilmeli?
Çocuklarda alerji ve bağışıklık sistemi hastalıkları, erişkinlerden farklı özellikler gösterebilir. Bu nedenle çocuğun yaş grubuyla çalışan ve Çocuk İmmünolojisi ve Alerji Hastalıkları alanında uzmanlaşmış bir hekime başvurulması önemlidir.
Doktor seçiminde yalnızca belirli bir testin yapılıp yapılmadığına odaklanmak yerine, hekimin çocuğun öyküsünü ayrıntılı değerlendirmesine, gerekli testleri klinik bulgularla ilişkilendirmesine ve aileye anlaşılır bilgi vermesine dikkat edilmesi daha sağlıklı bir yaklaşım olabilir.
Özellikle alerji şüphesi nedeniyle çok sayıda besinin aynı anda diyetten çıkarılması, doktor değerlendirmesi olmadan uzun süreli eliminasyon diyetleri uygulanması veya yalnızca internet üzerinden edinilen bilgilerle ilaç ve beslenme düzeninin değiştirilmesi uygun değildir.
Çocuk alerji ve immünoloji randevusuna giderken hangi bilgiler hazırlanabilir?
Randevu öncesinde çocuğun sağlık geçmişiyle ilgili bazı bilgilerin not edilmesi yararlı olabilir.
Örneğin:
- Belirtilerin ilk ne zaman ortaya çıktığı
- Belirtilerin ne kadar sürdüğü
- Belirli bir besin, ilaç, hayvan, polen veya başka bir ortamla ilişkisi
- Daha önce yaşanan benzer reaksiyonlar
- Kullanılan ilaçlar ve alınan yanıt
- Geçirilen ciddi enfeksiyonlar
- Hastane veya yoğun bakım yatışları
- Daha önce yapılmış alerji ve kan testleri
- Ailede alerjik hastalık veya bağışıklık sistemi hastalığı öyküsü
Bu bilgilerin düzenli aktarılması, hekimin olaylar arasındaki bağlantıları değerlendirmesine yardımcı olabilir.
Alerjisi olan çocukların beslenmesinde nelere dikkat edilir?
Besin alerjisi tanısı konulduğunda beslenme düzeni çocuğun yaşına, büyümesine, alerjinin türüne ve sorumlu olduğu düşünülen besine göre planlanır.
Özellikle süt, yumurta veya birden fazla temel besinin diyetten çıkarılması çocuklarda yeterli enerji, protein, vitamin ve mineral alımını etkileyebilir. Bu nedenle uzun süreli eliminasyon diyetlerinin hekim değerlendirmesi olmadan uygulanmaması önemlidir.
Besin alerjisi bulunan çocuklarda yalnızca evde değil, okul ve kreş ortamında da alerjenlerden kaçınma konusunda aile ile bakım verenler arasında açık bir iletişim kurulması gerekebilir.
Alerji hastalıkları tamamen geçer mi?
Bu sorunun tek bir yanıtı yoktur. Alerjik hastalığın türü, çocuğun yaşı, alerjenin niteliği ve hastalığın seyri sonucu etkileyen faktörler arasındadır.
Bazı çocukluk çağı besin alerjileri zaman içerisinde ortadan kalkabilirken bazıları daha uzun süre devam edebilir. Alerjik rinit ve astım gibi hastalıkların seyri de çocuktan çocuğa değişebilir.
Bu nedenle “şu yaşta kesin geçer” veya “ömür boyu devam eder” şeklinde genelleme yapmak doğru değildir. Düzenli takip, hastalığın seyrinin değerlendirilmesine ve gerekli durumlarda yaklaşımın yeniden düzenlenmesine olanak sağlar.
Çocuklarda alerjik reaksiyonlarda acil durum ne zaman söz konusu olabilir?
Bazı alerjik reaksiyonlar yalnızca cilt belirtileriyle sınırlı kalırken, bazıları solunum sistemi veya dolaşım sistemini etkileyebilen ciddi reaksiyonlara dönüşebilir.
Besin, ilaç veya başka bir alerjenle temas sonrasında nefes almada güçlük, boğazda veya dilde belirgin şişme, bayılma, bilinç değişikliği ya da birden fazla sistemi etkileyen hızlı gelişen belirtiler ortaya çıkması acil tıbbi değerlendirme gerektirebilir.
Bu tür belirtilerde internet üzerinden neden araştırmak veya belirtilerin kendiliğinden geçmesini beklemek yerine acil sağlık hizmetlerinden yararlanmak gerekir.
Çocuk İmmünolojisi ve Alerji Hastalıkları neden multidisipliner bir alan olabilir?
Çocuklarda alerji ve bağışıklık sistemi sorunları bazen yalnızca tek bir organı ilgilendirmez. Cilt, solunum sistemi, sindirim sistemi ve bağışıklık sistemi aynı klinik tablo içerisinde birlikte değerlendirilebilir.
Örneğin bir çocukta egzama, besin reaksiyonu ve astım belirtileri aynı alerjik yatkınlık zemininde bulunabilir. Benzer şekilde sık enfeksiyon geçiren bir çocukta büyüme-gelişme, akciğer bulguları veya başka sistemlere ait belirtiler de değerlendirmeye dahil edilebilir.
Bu nedenle Çocuk İmmünolojisi ve Alerji Hastalıkları uzmanının temel amacı yalnızca tek bir belirtiyi tedavi etmek değil, belirtilerin birbiriyle ilişkisini ve altında yatan mekanizmaları bütüncül biçimde değerlendirmektir.
Çocuk İmmünolojisi ve Alerji Hastalıkları doktoru ararken
Çocuğunda alerji veya bağışıklık sistemiyle ilgili bir sorun olabileceğini düşünen aileler için ilk adım, belirtilerin özelliklerini ve ne zamandır devam ettiğini değerlendirmektir.
Her burun akıntısı alerji, her egzama besin alerjisi veya her tekrarlayan enfeksiyon bağışıklık yetmezliği anlamına gelmez. Öte yandan tekrarlayan, ağırlaşan veya çocuğun günlük yaşamını ve büyümesini etkileyen şikâyetlerin yalnızca geçici bir durum olarak değerlendirilmemesi de önemlidir.
Çocuk İmmünolojisi ve Alerji Hastalıkları uzmanları; alerjik hastalıkların tanı ve takibi, şüpheli alerjik reaksiyonların değerlendirilmesi, astım ve alerjik solunum yolu hastalıklarının yönetimi, besin ve ilaç alerjilerinin araştırılması ve bağışıklık sistemiyle ilişkili hastalıkların değerlendirilmesi gibi geniş bir alanda görev yapar.
Doğru değerlendirme, çoğu zaman yalnızca bir test sonucundan değil; çocuğun öyküsü, muayenesi, gerektiğinde yapılan laboratuvar ve diğer incelemelerin birlikte ele alınmasından oluşur. Bu nedenle çocuklarda alerji veya bağışıklık sistemiyle ilgili bir sorun düşünüldüğünde, belirtilere uygun uzmanlık alanına başvurmak gereksiz test ve kısıtlamaların önlenmesine de yardımcı olabilir.
Sık Sorulan Sorular
Çocuk İmmünolojisi ve Alerji Hastalıkları doktoru hangi hastalıklara bakar?
Besin ve ilaç alerjileri, alerjik rinit, astım, atopik dermatit, ürtiker ve anjiyoödem gibi alerjik hastalıkların yanı sıra tekrarlayan veya olağandışı enfeksiyonlarla ilişkili bağışıklık sistemi sorunlarını değerlendirir.
Çocuğum sık hastalanıyor, bağışıklık testi yaptırmalı mıyım?
Sık enfeksiyon geçirmek tek başına bağışıklık yetmezliği anlamına gelmez. Enfeksiyonların sıklığı, şiddeti, türü, tedaviye yanıtı ve çocuğun büyüme-gelişmesi birlikte değerlendirilerek gerekli görülürse bağışıklık sistemi incelemeleri yapılabilir.
Her besin alerjisi şüphesinde alerji testi yapılır mı?
Hayır. Testlerin gerekliliği çocuğun öyküsü ve muayene bulgularına göre belirlenir. Test sonuçları tek başına tanı koydurmaz ve klinik bulgularla birlikte değerlendirilmelidir.
Besin alerjisi olan çocuk bütün alerjenlerden uzak durmalı mı?
Hayır. Gereksiz besin kısıtlamaları özellikle çocuklarda beslenme yetersizliklerine yol açabilir. Hangi besinin ve ne ölçüde kısıtlanacağı hekim değerlendirmesine göre belirlenmelidir.
Alerji ile intolerans arasındaki fark nedir?
Alerji, bağışıklık sisteminin belirli bir maddeye karşı oluşturduğu anormal yanıttır. İntolerans ise çoğunlukla bağışıklık sistemi dışındaki mekanizmalarla ortaya çıkar. Belirtiler benzer görünebildiği için ayrım klinik değerlendirmeyle yapılır.
Çocuk alerji ve immünoloji uzmanına hangi durumlarda başvurulabilir?
Tekrarlayan alerjik reaksiyonlar, besin veya ilaç sonrası şüpheli belirtiler, astım ve alerjik rinit şüphesi, dirençli veya tekrarlayan egzama, tekrarlayan ürtiker ve olağandışı sıklıkta veya ağırlıkta enfeksiyonlar uzman değerlendirmesi gerektirebilir.
