Günlük hayatta yaptığımız pek çok işi, ancak yapmakta zorlandığımızda ne kadar önemli olduklarını fark ederiz. Giyinmek, yemek hazırlamak, yazı yazmak, işe veya okula gitmek, kişisel bakımını yapmak, alışverişe çıkmak ya da hobilerle ilgilenmek çoğu insan için sıradan günlük uğraşlardır. Ancak hastalık, yaralanma, gelişimsel farklılık, yaşa bağlı değişiklikler veya engellilik bu aktiviteleri zorlaştırdığında kişinin bağımsızlığı ve yaşam kalitesi etkilenebilir.
Ergoterapi, tam da bu noktada devreye giren sağlık mesleklerinden biridir. Ergoterapistin amacı yalnızca belirli bir kası güçlendirmek veya bir hareketi tekrar ettirmek değildir. Kişinin günlük yaşamda yapmak istediği, yapmak zorunda olduğu veya kendisinden beklenen faaliyetlere mümkün olduğunca bağımsız ve güvenli biçimde katılabilmesine yardımcı olmaktır.
Türkiye’de iş ve uğraşı terapisti olarak da adlandırılan ergoterapistler; fiziksel, bilişsel, duyusal, psikolojik ve sosyal özellikleri günlük yaşam aktiviteleriyle birlikte değerlendirir. Gerektiğinde kişinin yaptığı işi, kullandığı araçları ve yaşadığı çevreyi de ele alarak işlevselliği artırmaya yönelik bir rehabilitasyon programı oluştururlar.
Ergoterapi nedir?
Ergoterapi, kişinin günlük yaşamındaki anlamlı aktiviteler aracılığıyla sağlığını, bağımsızlığını ve yaşam içindeki katılımını desteklemeyi amaçlayan bir sağlık alanıdır.
Buradaki “uğraşı” veya “occupation” kavramı yalnızca bir meslek anlamına gelmez. Kişisel bakım, yemek yeme, giyinme, ev işleri, eğitim, çalışma, dinlenme, sosyal yaşam, oyun ve hobiler gibi yaşamın farklı alanlarındaki faaliyetleri kapsar.
Bu nedenle ergoterapide temel soru çoğu zaman “Kişinin hangi hareketi eksik?” sorusundan daha geniştir:
“Kişi günlük yaşamında ne yapmakta zorlanıyor ve bunu daha bağımsız yapabilmesi için neye ihtiyacı var?”
Örneğin bir inme sonrasında kolunda güç kaybı yaşayan kişinin yalnızca kol hareketlerine bakılmaz. Giyinme, yemek yeme, kişisel bakımını yapma, telefon kullanma veya mutfakta basit bir iş yapma gibi gerçek yaşam aktivitelerindeki güçlükleri de değerlendirilir.
Aynı şekilde gelişimsel güçlük yaşayan bir çocukta yalnızca motor beceriler değil; oyun oynama, giyinme, okul etkinliklerine katılma, kalem kullanma ve sosyal ortamlara uyum gibi günlük yaşamla ilişkili alanlar da dikkate alınabilir.
Ergoterapist ne yapar?
Ergoterapist önce kişinin günlük yaşamını ve karşılaştığı güçlükleri değerlendirir. Bunun ardından kişinin ihtiyaçlarına ve hedeflerine göre bir müdahale planı oluşturur.
Değerlendirme sırasında kişinin;
- günlük yaşam aktiviteleri,
- motor becerileri,
- el ve üst ekstremite kullanımı,
- bilişsel becerileri,
- dikkat ve planlama becerileri,
- duyusal özellikleri,
- psikososyal durumu,
- alışkanlıkları ve günlük rutinleri,
- okul, iş ve sosyal yaşama katılımı,
- yaşadığı çevrenin özellikleri
gibi farklı alanları ele alınabilir.
Türkiye’deki mevzuatta da ergoterapistin kişinin ev, iş ve okul ortamlarındaki fonksiyonel potansiyelini değerlendirmesi; hastalık veya engelliliğe bağlı işlevsel sınırlılıkları ele alması; günlük yaşam aktivitelerinde bağımsızlığı destekleyecek yöntem ve araçları belirlemesi ve kişinin toplumsal katılımını etkileyen kişisel, çevresel ve aktiviteye ilişkin engelleri değerlendirmesi tanımlanmıştır.
Günlük yaşam aktivitelerini değerlendirmek
Ergoterapinin en önemli çalışma alanlarından biri günlük yaşam aktiviteleridir.
Bunlar arasında;
- giyinme ve soyunma,
- yemek yeme,
- kişisel temizlik,
- tuvalet kullanımı,
- banyo yapma,
- yatak ve sandalye arasında transfer,
- yemek hazırlama,
- ev işleri,
- alışveriş,
- ilaç ve günlük sağlık rutinlerini yönetme
gibi faaliyetler bulunabilir.
Bir kişinin bu aktivitelerden birini yapmakta zorlanmasının nedeni yalnızca kas gücü olmayabilir. Dikkat, denge, el becerileri, görsel algı, planlama, hafıza veya çevresel koşullar da etkili olabilir.
Ergoterapist bu nedenleri birlikte değerlendirerek kişinin aktiviteyi daha kolay ve güvenli gerçekleştirebilmesi için farklı yöntemler kullanabilir.
Aktiviteyi kişiye uygun hâle getirmek
Her zaman hedef kişinin bütün becerileri yeniden kazanması değildir. Bazı durumlarda mevcut becerileri kullanarak aktiviteyi farklı bir yöntemle gerçekleştirmek daha gerçekçi olabilir.
Örneğin tek elini etkili kullanabilen bir kişinin giyinme sırasında farklı bir teknik öğrenmesi, banyo sırasında uygun bir yardımcı araç kullanması veya mutfakta kullanılan eşyaların daha erişilebilir biçimde düzenlenmesi gerekebilir.
Bu nedenle ergoterapi yalnızca kişiye yönelik değildir; aktivitenin ve çevrenin düzenlenmesini de kapsar.
Yardımcı cihaz ve çevresel düzenlemeler
Ergoterapistler, kişinin günlük yaşamda daha bağımsız olmasına yardımcı olabilecek yardımcı araçları değerlendirebilir ve uygun kullanım konusunda eğitim verebilir.
Bunlar kişinin ihtiyacına göre farklı özelliklerde olabilir. Örneğin banyo ve giyinme yardımcıları, günlük yaşamı kolaylaştıran araçlar veya ev içinde güvenliği ve erişilebilirliği artırmaya yönelik düzenlemeler söz konusu olabilir.
Özellikle yaşlı bireylerde veya nörolojik hastalık sonrasında ev ortamındaki düzenlemeler düşme riskinin ve günlük yaşamda karşılaşılan güçlüklerin azaltılmasına katkı sağlayabilir.
Ergoterapistler hangi alanlarda çalışır?
Ergoterapi yalnızca çocuklarla veya yalnızca fiziksel engellilikle çalışan bir alan değildir. Her yaş grubunda ve çok farklı sağlık sorunlarında uygulanabilir.
Ergoterapistler;
- çocuk ve ergen rehabilitasyonunda,
- nörolojik rehabilitasyonda,
- fiziksel rehabilitasyonda,
- el ve üst ekstremite rehabilitasyonunda,
- yaşlı sağlığında,
- ruh sağlığı alanında,
- iş ve mesleki rehabilitasyonda,
- toplum temelli rehabilitasyon hizmetlerinde,
- okul ortamlarında,
- hastanelerde,
- rehabilitasyon merkezlerinde,
- ayaktan tedavi merkezlerinde,
- bakım kuruluşlarında ve
- gerektiğinde kişinin kendi evinde
çalışabilir.
Uluslararası meslek tanımları da ergoterapinin hastane ve kliniklerle sınırlı olmadığını; ev, okul, iş yeri ve toplum temelli ortamlarda uygulanabildiğini belirtmektedir.
Çocuklarda ergoterapi
Çocuklarda ergoterapi, çocuğun gelişimini yalnızca belirli bir beceri üzerinden değerlendirmek yerine günlük yaşama ve yaşına uygun aktivitelere katılımını dikkate alır.
Örneğin bazı çocuklar;
- giyinme,
- yemek yeme,
- kalem kullanma,
- makas kullanma,
- yazı yazma,
- oyun oynama,
- sınıf etkinliklerine katılma,
- dikkatini bir aktivite üzerinde sürdürme,
- günlük rutinlere uyum sağlama
gibi alanlarda güçlük yaşayabilir.
Ergoterapist, çocuğun hangi becerilerde zorlandığını ve bu güçlüklerin günlük yaşamını nasıl etkilediğini değerlendirebilir. Çocuğun ihtiyaçlarına göre motor beceriler, bilişsel süreçler, duyusal özellikler, aktivite düzenlemeleri ve çevresel faktörler üzerinde çalışılabilir.
Duyu bütünleme ergoterapinin neresindedir?
“Duyu bütünleme” özellikle çocuklarda ergoterapiyle birlikte sık duyulan bir kavramdır.
Çocuğun dokunma, hareket, ses, görme ve vücudunun pozisyonuyla ilgili duyusal bilgileri nasıl algıladığı ve bunlara nasıl yanıt verdiği bazı günlük aktiviteleri etkileyebilir.
Ancak her duyusal farklılık otomatik olarak bir hastalık anlamına gelmez ve her çocuk için aynı yaklaşım uygun değildir. Ergoterapist, duyusal özellikleri çocuğun günlük yaşamındaki işlevselliğiyle birlikte değerlendirir.
Bu nedenle yalnızca belirli bir duyusal davranıştan yola çıkarak çocuğa tanı koymak veya tek bir terapi yönteminin gerekli olduğunu düşünmek doğru değildir.
Nörolojik hastalıklarda ergoterapi
İnme, travmatik beyin hasarı ve bazı diğer nörolojik hastalıklar sonrasında kişi daha önce kolaylıkla yaptığı günlük aktivitelerde zorlanabilir.
Bu durumda ergoterapinin hedefleri kişinin durumuna göre değişir. El-kol kullanımının günlük aktivitelere aktarılması, giyinme ve kişisel bakım becerileri, bilişsel işlevlerin günlük yaşama yansımaları, çevresel düzenlemeler ve bağımsızlığın artırılması üzerinde çalışılabilir.
İnme rehabilitasyonunda ergoterapi, özellikle günlük yaşam aktivitelerinde güçlük yaşayan ve bundan yarar görmesi beklenen kişiler için multidisipliner rehabilitasyonun bir parçasıdır. Günlük yaşam aktivitelerine yönelik restoratif veya telafi edici yaklaşımlar kullanılabilir.
Örneğin kişi kolunu eskisi kadar kullanamıyorsa, yalnızca kol hareketlerini geliştirmeye çalışmak yerine bu kolun giyinme, yemek yeme veya başka bir günlük aktivitede nasıl kullanılabileceği de ele alınabilir.
Yaşlılarda ergoterapi
Yaş ilerledikçe hareket, görme, dikkat, hafıza ve diğer bilişsel veya fiziksel işlevlerde değişiklikler ortaya çıkabilir. Bu değişiklikler kişinin günlük yaşamda bağımsızlığını etkileyebilir.
Ergoterapist, kişinin günlük yaşam aktivitelerini değerlendirebilir ve mümkün olduğunca bağımsız kalabilmesine yönelik düzenlemeler planlayabilir.
Özellikle ev güvenliği önemli bir konudur. Banyoda, yatak odasında, mutfakta veya merdivenlerde günlük yaşamı zorlaştıran çevresel faktörler ele alınabilir.
Demans yaşayan kişilerde de ergoterapi, özellikle işlevsel becerilerin ve günlük yaşam içindeki bağımsızlığın desteklenmesi amacıyla rehabilitasyon seçeneklerinden biri olabilir. NICE, hafif ve orta evredeki demansta işlevsel beceriyi desteklemek amacıyla bilişsel rehabilitasyon veya ergoterapinin değerlendirilebileceğini belirtmektedir.
Ruh sağlığı alanında ergoterapi
Ergoterapi fiziksel rehabilitasyonla sınırlı değildir. Ruh sağlığı alanında da kişinin günlük yaşamını sürdürebilmesi ve toplumsal yaşama katılımı üzerinde çalışılabilir.
Depresyon, anksiyete, ciddi ruhsal hastalıklar veya başka psikososyal sorunlar kişinin öz bakımını, günlük rutinlerini, iş yaşamını, eğitimini ve sosyal ilişkilerini etkileyebilir.
Bu durumda ergoterapist kişinin günlük yaşamındaki işlevselliği değerlendirerek rutin oluşturma, aktivitelere katılım, sosyal ve mesleki rollerin desteklenmesi ve günlük yaşam becerilerinin geliştirilmesi gibi alanlarda çalışabilir.
Buradaki amaç psikiyatrik tanının yerine geçmek değildir. Ruh sağlığı sorunlarında ergoterapi gerektiğinde psikiyatri, psikoloji, sosyal hizmet ve diğer sağlık profesyonelleriyle birlikte yürütülen multidisipliner yaklaşımın bir parçası olabilir.
El ve üst ekstremite sorunlarında ergoterapi
Elin ve kolun hareketleri günlük yaşamın çok büyük bölümünde kullanılır. Bir yaralanma, ameliyat, sinir hasarı veya nörolojik sorun sonrasında el fonksiyonlarındaki değişiklikler kişinin işini ve günlük yaşamını ciddi biçimde etkileyebilir.
Ergoterapist bu durumda;
- el becerilerini,
- kavrama ve bırakmayı,
- ince motor becerileri,
- günlük aktivitelerde el kullanımını,
- aktivite sırasında oluşan işlevsel güçlükleri
değerlendirebilir.
Kişinin işine veya günlük yaşamına geri dönmesini kolaylaştırmak için aktiviteye özgü çalışmalar ve gerektiğinde yardımcı yöntemler kullanılabilir.
Ergoterapi ile fizyoterapi arasındaki fark nedir?
Ergoterapi ve fizyoterapi birbirinden tamamen ayrı ve birbirinin alternatifi olan alanlar değildir. Özellikle rehabilitasyonda aynı kişi için her iki meslek grubu da tedavi ekibinin içinde yer alabilir.
Fizyoterapide hareket, kas-iskelet sistemi, denge, yürüme, fiziksel kapasite ve hareket fonksiyonları gibi alanlar önemli bir yer tutarken; ergoterapide bu becerilerin kişinin gerçek yaşamındaki aktivitelere ve rollerine nasıl yansıdığı daha geniş biçimde ele alınır.
Örneğin inme geçirmiş bir kişinin kol hareketlerinin geliştirilmesi fizyoterapi ve diğer rehabilitasyon yaklaşımlarının konusu olabilir. Ergoterapist ise bu gelişmenin kişinin giyinmesine, yemek yemesine, kişisel bakımına veya başka günlük aktivitelerine nasıl aktarılabileceği üzerinde çalışabilir.
Bununla birlikte iki alanın uygulamaları bazı noktalarda örtüşebilir. Hangi uzmanlık alanının gerekli olduğu kişinin şikâyetine, tanısına, fonksiyonel durumuna ve rehabilitasyon hedeflerine göre belirlenir.
Ergoterapiste hangi durumlarda başvurulabilir?
Ergoterapi için mutlaka kişinin tamamen bağımsızlığını kaybetmiş olması gerekmez.
Günlük yaşam aktivitelerinde belirgin veya sürekli bir güçlük varsa ergoterapi değerlendirmesi düşünülebilir. Özellikle;
- inme sonrasında,
- beyin veya omurilik hasarlarında,
- bazı nörolojik hastalıklarda,
- el ve üst ekstremite fonksiyonlarının etkilenmesinde,
- gelişimsel güçlüklerde,
- otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda ihtiyaçlara göre,
- günlük yaşam aktivitelerinde bağımsızlığın azaldığı durumlarda,
- yaşlılıkta işlev kaybı veya ev güvenliği sorunlarında,
- demansta işlevsel becerilerin desteklenmesinde,
- ruhsal sorunların günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemesi durumunda,
- işe, okula veya sosyal yaşama yeniden katılımda güçlük olduğunda
ergoterapi değerlendirmesi yararlı olabilir.
Burada önemli olan yalnızca hastalığın adı değildir. Aynı tanıya sahip iki kişinin günlük yaşam ihtiyaçları birbirinden oldukça farklı olabilir. Bu nedenle ergoterapi planı kişinin işlevsel durumu ve hedefleri doğrultusunda şekillendirilir.
Ergoterapi değerlendirmesi nasıl yapılır?
İlk görüşmede kişinin günlük yaşamı hakkında ayrıntılı bilgi alınır. Hangi aktiviteleri bağımsız yaptığı, hangilerinde zorlandığı, bu güçlüğün ne zamandır bulunduğu ve kişinin yaşamında ne gibi sonuçlara yol açtığı değerlendirilir.
Bunun yanında kişinin sağlık geçmişi, kullandığı ilaçlar, yaşam koşulları, işi veya eğitimi ve önemli gördüğü günlük aktiviteler de değerlendirmeye dahil edilebilir.
Gerekli durumlarda standartlaştırılmış ölçüm ve değerlendirme araçlarından yararlanılabilir. Ancak değerlendirme yalnızca bir test sonucundan ibaret değildir. Kişinin gerçek yaşamındaki performansı ve ihtiyaçları da önemlidir.
Sonrasında ulaşılabilir ve anlamlı hedefler belirlenir. Örneğin hedef yalnızca “el fonksiyonunu geliştirmek” yerine “giyinirken düğmeleri daha bağımsız kullanabilmek” veya “mutfakta güvenli şekilde basit bir yemek hazırlayabilmek” gibi günlük yaşamla ilişkili olabilir.
Ergoterapi seanslarında neler yapılır?
Ergoterapi seanslarının içeriği kişiden kişiye değişir. Tek bir standart egzersiz veya aktivite programından söz etmek doğru olmaz.
Bir çocukta oyun, okul becerileri veya öz bakım aktiviteleri üzerinden çalışmalar yapılabilir. İnme sonrası rehabilitasyonda giyinme, yemek yeme veya el kullanımını gerektiren günlük aktiviteler kullanılabilir. Yaşlı bir kişide ev güvenliği ve günlük yaşam aktiviteleri üzerinde durulabilir.
Bazı durumlarda egzersizler, beceri çalışmaları, aktiviteye özgü uygulamalar, çevresel düzenlemeler ve yardımcı araçların kullanımı birlikte planlanabilir.
Aktivitelerin seçimi kişinin hedefleriyle ilişkili olduğunda, terapi günlük yaşamla daha doğrudan bağlantılı hâle gelir.
Ergoterapi ne kadar sürer?
Ergoterapinin süresi herkes için aynı değildir.
Seans sıklığı ve toplam terapi süresi; kişinin yaşı, sağlık sorununun niteliği, fonksiyonel kaybın düzeyi, hedefleri, tedaviye verdiği yanıt ve eşlik eden diğer durumlara göre değişebilir.
Bazı kişilerde belirli bir becerinin yeniden kazanılması ön plandayken, bazı kişilerde uzun dönemli bağımsızlığı korumak veya çevreyi kişinin ihtiyaçlarına göre düzenlemek daha önemli olabilir.
Bu nedenle “Ergoterapi kaç seansta biter?” sorusuna herkes için geçerli tek bir sayı vermek doğru değildir.
Ergoterapist seçerken nelere dikkat edilmeli?
Ergoterapi hizmeti alırken öncelikle kişinin ihtiyacına uygun deneyim ve çalışma alanına sahip bir ergoterapistle görüşmek önemlidir.
Çocuk, nörolojik rehabilitasyon, el rehabilitasyonu, yaşlılık veya ruh sağlığı gibi alanların her birinin farklı değerlendirme ve uygulama ihtiyaçları olabilir.
İlk görüşmede kişinin hangi konuda güçlük yaşadığını açık biçimde anlatması ve günlük yaşamda ulaşmak istediği hedefleri paylaşması değerlendirme sürecini kolaylaştırabilir.
Ayrıca ergoterapinin amacının yalnızca belirli bir hareketi veya beceriyi çalıştırmak olmadığı; kişinin gerçek yaşamda daha bağımsız ve anlamlı biçimde yer almasını desteklemeye yönelik kapsamlı bir yaklaşım olduğu unutulmamalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Ergoterapist doktor mudur?
Hayır. Ergoterapist hekim değildir; ergoterapi alanında lisans eğitimi almış bir sağlık meslek mensubudur. Ergoterapistler rehabilitasyon ve işlevselliğin desteklenmesi konusunda çalışır. Tıbbi tanı ve hekimlik uygulamaları ise hekimlerin görev alanındadır.
Ergoterapist hangi hastalıklara bakar?
Ergoterapistler tek bir hastalık grubuyla sınırlı çalışmaz. İnme ve diğer nörolojik durumlar, gelişimsel güçlükler, el ve üst ekstremite sorunları, yaşlılıkta işlev kaybı, demans ve ruh sağlığıyla ilişkili günlük yaşam güçlükleri gibi çok farklı alanlarda görev alabilirler.
Çocuklar ergoterapiste neden götürülür?
Çocuklarda günlük yaşam, oyun, okul ve sosyal katılımı etkileyen motor, duyusal, bilişsel veya gelişimsel güçlükler nedeniyle ergoterapi değerlendirmesi yapılabilir. Ancak her gelişimsel farklılık için ergoterapi gereklidir şeklinde genel bir kural yoktur; ihtiyaç çocuğun bireysel değerlendirmesine göre belirlenir.
Ergoterapi ile fizyoterapi aynı şey midir?
Hayır. İki alan rehabilitasyonda birlikte çalışabilse de odakları farklıdır. Fizyoterapi daha çok hareket ve fiziksel fonksiyonlar üzerinde yoğunlaşırken ergoterapi kişinin bu becerileri günlük yaşam aktivitelerine ve toplumsal yaşama nasıl aktarabileceğini de ele alır.
Ergoterapi ne kadar sürer?
Süre kişinin ihtiyaçlarına ve hedeflerine göre değişir. Bazı kişilerde kısa süreli bir rehabilitasyon programı yeterli olabilirken, kronik veya ilerleyici durumlarda daha uzun süreli destek gerekebilir.
Ergoterapi sadece hastalar için mi uygulanır?
Hayır. Ergoterapi yalnızca mevcut bir hastalığın rehabilitasyonu amacıyla kullanılmaz. Sağlığın korunması, işlev kaybının önlenmesi, yaşlı bireylerin bağımsızlığının desteklenmesi, çevrenin daha erişilebilir hâle getirilmesi ve günlük yaşamda karşılaşılabilecek işlevsel güçlüklerin azaltılması gibi amaçlarla da uygulanabilir.
