Nöroloji, beyin, omurilik, sinirler ve kaslarla ilişkili hastalıkların tanı ve tedavisiyle ilgilenen tıp dalıdır. Nöroloji doktorları yalnızca “beyin hastalıklarına” bakan hekimler değildir; sinir sisteminin vücudun farklı bölgeleriyle olan bağlantısını ve bu sistemde ortaya çıkan bozuklukların nedenlerini de değerlendirir.
Baş ağrısı, baş dönmesi, uyuşma, unutkanlık, el ve ayaklarda güçsüzlük, titreme, denge sorunları veya nöbet gibi yakınmalar nörolojik değerlendirme gerektirebilir. Bununla birlikte bu belirtilerin her zaman nörolojik bir hastalık anlamına gelmediğini de unutmamak gerekir. Nöroloji muayenesinin önemli amaçlarından biri, yakınmanın kaynağını doğru şekilde ayırt etmektir.
Nöroloji nedir?
Nöroloji; merkezi ve periferik sinir sistemini etkileyen hastalıklarla ilgilenen tıp uzmanlık alanıdır. Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten, periferik sinir sistemi ise beyin ve omurilikten vücudun diğer bölgelerine uzanan sinirlerden oluşur. Kasların çalışmasını sağlayan sinir-kas bağlantıları da nörolojinin ilgi alanına girer.
Bu nedenle nörolojik hastalıkların belirtileri yalnızca baş veya boyun bölgesinde görülmez. Konuşma, görme, hareket, hissetme, denge, uyku, hafıza ve dikkat gibi birçok işlev sinir sisteminin çalışmasıyla yakından ilişkilidir.
Nöroloji doktoru, hastanın şikâyetlerini ve tıbbi öyküsünü değerlendirdikten sonra nörolojik muayene yapar. Gerekli durumlarda laboratuvar incelemeleri, beyin veya omurilik görüntülemeleri, elektroensefalografi (EEG), elektromiyografi (EMG) ve başka yardımcı testlerden yararlanabilir.
Nöroloji doktorları hangi hastalıklara bakar?
Nöroloji oldukça geniş bir uzmanlık alanıdır. Nöroloji doktorlarının ilgilendiği başlıca hastalık ve durumlar arasında şunlar bulunur:
Baş ağrısı ve migren
Migren, gerilim tipi baş ağrısı ve bazı diğer baş ağrısı türleri nörolojinin sık karşılaşılan konuları arasındadır.
Baş ağrısının ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü, nerede hissedildiği, eşlik eden bulgular ve günlük yaşam üzerindeki etkisi değerlendirilir. Özellikle daha önce yaşanmamış özellikteki veya zaman içinde belirgin biçimde değişen baş ağrılarında altta yatan nedenin araştırılması önem taşıyabilir.
Epilepsi ve nöbetler
Epilepsi, beyindeki elektriksel aktivitenin tekrarlayan nöbetlere yol açabildiği nörolojik bir hastalıktır. Ancak her nöbet benzeri olay epilepsi anlamına gelmez.
Bilinçte kısa süreli değişiklikler, istemsiz hareketler, dalma, çevreyle iletişimin geçici olarak kaybolması veya nöbet sonrasında belirgin sersemlik gibi durumlar nörolojik değerlendirme gerektirebilir. Tanı sürecinde olayın ayrıntılı öyküsü önemlidir ve uygun hastalarda EEG gibi incelemeler kullanılabilir.
İnme ve geçici iskemik atak
İnme, beynin bir bölümüne giden kan akımının bozulması veya beyin damarlarından birinin kanaması sonucunda ortaya çıkabilir. Yüzün bir tarafında ani güçsüzlük veya düşme, kolda ya da bacakta ani güç kaybı, konuşma bozukluğu, görme değişikliği, ani denge kaybı veya nedeni açıklanamayan çok şiddetli baş ağrısı önemli uyarı işaretleridir.
İnme şüphesinde nöroloji değerlendirmesi acil sağlık hizmetinin bir parçasıdır. Belirtiler kısa sürede düzelmiş olsa bile durum önemsenmelidir; geçici iskemik atak, ileride ortaya çıkabilecek inme açısından önemli bir uyarı olabilir.
Bu tür belirtiler ortaya çıktığında kişinin kendi imkânlarıyla randevu almasını beklemek yerine acil yardım çağrılması gerekir. İnmede zaman kaybı tedavi seçeneklerini ve sonuçları etkileyebilir.
Parkinson hastalığı ve hareket bozuklukları
Parkinson hastalığı başta olmak üzere tremor, istemsiz hareketler, kaslarda sertlik, hareketlerde yavaşlama ve bazı diğer hareket bozuklukları nörolojinin çalışma alanındadır.
Her titreme Parkinson hastalığı anlamına gelmez. Titremenin ne zaman ortaya çıktığı, hareketle ilişkisi, vücudun hangi bölgelerini etkilediği ve başka nörolojik bulguların bulunup bulunmadığı değerlendirilir.
Alzheimer hastalığı, demans ve diğer bilişsel bozukluklar
Unutkanlık yaşlanmanın doğal ve kaçınılmaz bir sonucu olarak kabul edilmemelidir. Bununla birlikte her unutkanlık da demans anlamına gelmez.
Hafıza, dikkat, dil, planlama ve günlük yaşam becerilerindeki değişiklikler nörolojik değerlendirme kapsamında ele alınabilir. Alzheimer hastalığı ve diğer demans türlerinin yanı sıra bazı ilaçlar, metabolik sorunlar veya başka sağlık problemleri de bilişsel yakınmalara neden olabilir. Bu nedenle değerlendirme yalnızca hafıza şikâyetine bakılarak yapılmaz.
Multiple skleroz
Multiple skleroz (MS), merkezi sinir sistemini etkileyen, bağışıklık sistemiyle ilişkili bir hastalıktır. Görme sorunları, uyuşma, güçsüzlük, denge bozukluğu veya farklı nörolojik belirtilerle ortaya çıkabilir.
MS tanısı tek bir belirtiye veya tek bir görüntüleme sonucuna dayanmaz. Hastanın öyküsü, nörolojik muayenesi, görüntüleme bulguları ve gerektiğinde diğer incelemeler birlikte değerlendirilir.
Periferik sinir hastalıkları ve nöropatiler
El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, yanma, his kaybı veya güçsüzlük periferik sinirlerle ilgili sorunlarda görülebilir.
Diyabet, bazı vitamin eksiklikleri, ilaçlar, toksik maddeler, böbrek hastalıkları ve çeşitli başka durumlar periferik sinirleri etkileyebilir. Nöroloji doktoru, şikâyetin hangi sinir veya sinir gruplarıyla ilişkili olduğunu değerlendirmeye çalışır.
Kas ve sinir-kas hastalıkları
Kas güçsüzlüğü, çabuk yorulma, kaslarda istemsiz kasılmalar veya hareketle belirginleşen güç kaybı bazı sinir-kas hastalıklarında görülebilir.
Bu gruptaki hastalıkların değerlendirilmesinde nörolojik muayenenin yanı sıra EMG, kan testleri ve gerektiğinde başka incelemeler kullanılabilir.
Omurilik ve sinir köküyle ilişkili hastalıklar
Bel veya boyun bölgesinden kaynaklanan bazı sorunlar sinir köklerine baskı yaparak kola ya da bacağa yayılan ağrı, uyuşma veya güç kaybına neden olabilir.
Boyun ve bel fıtığı gibi durumların değerlendirilmesinde nöroloji ile birlikte fizik tedavi ve rehabilitasyon veya beyin ve sinir cerrahisi gibi farklı uzmanlık alanlarının da rolü olabilir. Hangi branşın gerekli olduğu, hastanın muayene ve görüntüleme bulgularına göre belirlenir.
Nöroloji doktoruna hangi şikâyetlerle başvurulur?
Nörolojiye başvuru gerektirebilecek yakınmalar oldukça çeşitlidir. Bunlardan bazıları şunlardır:
- Tekrarlayan veya yaşam biçimini etkileyen baş ağrıları
- Migren düşündüren yakınmalar
- Baş dönmesi ve denge sorunları
- El, kol, bacak veya yüzde uyuşma ve karıncalanma
- Açıklanamayan güç kaybı
- El veya vücutta titreme
- İstemsiz hareketler
- Bayılma veya nöbet benzeri olaylar
- Unutkanlık ve belirgin bilişsel değişiklikler
- Konuşma bozuklukları
- Görme ile ilişkili bazı nörolojik yakınmalar
- Yürüme ve koordinasyon sorunları
- Kaslarda belirgin güçsüzlük veya istemsiz kasılmalar
- Sinir kaynaklı olduğu düşünülen ağrılar
- Uyku ile ilişkili bazı nörolojik sorunlar
Bu belirtilerin birçoğunun nörolojik olmayan nedenleri de olabilir. Örneğin baş dönmesi, uyuşma veya yorgunluk çok farklı sağlık sorunlarında görülebilir. Bu nedenle yalnızca belirtiye bakarak hastalık adı koymak doğru değildir.
Nöroloji muayenesinde neler yapılır?
Nörolojik değerlendirme çoğu zaman ayrıntılı bir görüşmeyle başlar. Doktor şikâyetin başlangıcını, süresini, nasıl ilerlediğini, tetikleyici faktörleri ve eşlik eden belirtileri öğrenir. Daha önce geçirilmiş hastalıklar, kullanılan ilaçlar ve aile öyküsü de değerlendirmeye dahil edilebilir.
Ardından nörolojik muayene yapılır. Muayenede kişinin:
- Kas gücü
- Duyu durumu
- Refleksleri
- Yürümesi ve dengesi
- Koordinasyonu
- Göz hareketleri
- Konuşması
- Bilinç ve bilişsel işlevleri
gibi birçok özellik değerlendirilebilir.
Her hastaya aynı testlerin yapılması gerekmez. Muayenenin bulgularına göre ek inceleme gerekip gerekmediğine karar verilir.
Nörolojide hangi tanı yöntemleri kullanılır?
Nörolojik hastalıkların tanısında tek bir test bütün soruların yanıtını vermez. Kullanılacak yöntem, düşünülen hastalığa ve muayene bulgularına göre değişir.
Manyetik rezonans görüntüleme ve bilgisayarlı tomografi
Beyin ve omuriliğin değerlendirilmesinde manyetik rezonans görüntüleme (MR) ve bilgisayarlı tomografi (BT) kullanılabilir.
MR özellikle beyin, omurilik ve bazı sinir sistemi hastalıklarının değerlendirilmesinde önemli bir görüntüleme yöntemidir. BT ise özellikle acil durumlarda, örneğin bazı inme ve kafa travması değerlendirmelerinde hızlı bilgi sağlayabilir.
EEG
Elektroensefalografi, beynin elektriksel aktivitesini değerlendiren bir incelemedir. Özellikle nöbet ve epilepsi değerlendirmesinde kullanılabilir.
EEG sonucunun tek başına değerlendirilmesi doğru değildir; hastanın öyküsü ve muayene bulguları ile birlikte ele alınması gerekir.
EMG
Elektromiyografi ve sinir ileti çalışmaları; periferik sinirler, sinir kökleri, kaslar ve sinir-kas bağlantıları hakkında bilgi sağlayabilir.
Özellikle uyuşma, güç kaybı ve bazı kas yakınmalarının değerlendirilmesinde başvurulan yöntemlerden biridir.
Laboratuvar testleri
Bazı nörolojik belirtilerin altında vitamin eksiklikleri, metabolik bozukluklar, enfeksiyonlar veya başka sistemik hastalıklar bulunabilir. Bu nedenle gerekli görülen durumlarda kan ve diğer laboratuvar testlerinden yararlanılabilir.
Nöroloji ile beyin ve sinir cerrahisi arasındaki fark nedir?
Nöroloji ve beyin ve sinir cerrahisi birbirine yakın ancak görevleri farklı iki uzmanlık alanıdır.
Nöroloji doktorları ağırlıklı olarak sinir sistemi hastalıklarının tanısı, ilaç tedavisi, izlenmesi ve uzun dönem yönetimiyle ilgilenir. Beyin ve sinir cerrahisi ise cerrahi tedavi gerektiren beyin, omurilik, omurga ve bazı sinir hastalıklarının ameliyatla tedavisini yürütür.
Bazı hastalarda iki uzmanlık alanının birlikte değerlendirme yapması gerekebilir. Örneğin omurga veya beyinle ilgili yapısal bir sorun saptandığında, cerrahi gerekip gerekmediği nörolojik ve cerrahi değerlendirmelerin birlikte yapılmasıyla belirlenebilir.
Nöroloji doktoru seçerken nelere dikkat edilebilir?
Nörolojinin kapsamı oldukça geniş olduğu için öncelikle başvuru nedeninin hangi alana daha yakın olduğunu düşünmek yararlı olabilir. Baş ağrısı, epilepsi, hareket bozuklukları, demans, MS, inme veya periferik sinir hastalıkları gibi farklı alanlarda çalışan nöroloji uzmanlarının ilgi alanları birbirinden farklılaşabilir.
Doktor seçerken uzmanlık alanının yanı sıra değerlendirme yapılacak sağlık kuruluşunun imkânları, gerekli tetkiklere erişim ve takip gerektiren durumlarda süreklilik gibi konular da dikkate alınabilir.
Özellikle kronik nörolojik hastalıklarda tek bir muayeneden çok düzenli takip önem taşıyabilir. Bu nedenle hastanın kendisini rahat ifade edebildiği ve değerlendirme sürecini anlayabildiği bir hekimle iletişim kurması önemlidir.
Hangi nörolojik belirtilerde acil yardım gerekir?
Bazı nörolojik belirtiler beklenmeden değerlendirilmelidir. Özellikle aniden başlayan yüz, kol veya bacak güçsüzlüğü; konuşma bozukluğu; ani görme kaybı veya değişikliği; belirgin denge ve koordinasyon kaybı; bilinç değişikliği ya da daha önce görülmemiş çok şiddetli baş ağrısı inme gibi acil durumların belirtisi olabilir.
Bu belirtiler birkaç dakika içinde düzelmiş olsa bile önemsenmelidir. Geçici iskemik atak belirtileri de kısa sürebilir ve acil değerlendirme gerektirebilir.
Böyle bir durumda poliklinik randevusu beklemek yerine acil sağlık hizmetlerinden yararlanılmalıdır. Belirtilerin başladığı saatin mümkün olduğunca doğru bilinmesi de sağlık ekibine yardımcı olur.
Nöroloji hangi yaş grubuyla ilgilenir?
Nöroloji hem genç erişkinlerde hem de ileri yaş grubunda çok çeşitli hastalıklarla ilgilenir. Ancak çocukların nörolojik hastalıkları için ayrı bir uzmanlık alanı olan çocuk nörolojisi bulunur.
Yetişkin nörolojisi; erişkin dönemde ortaya çıkan baş ağrısı, epilepsi, inme, Parkinson hastalığı, MS, demans, periferik sinir hastalıkları ve diğer nörolojik sorunların değerlendirilmesini kapsar.
Nöroloji randevusuna giderken neler hazırlanabilir?
Özellikle uzun süredir devam eden veya aralıklı ortaya çıkan şikâyetlerde belirtilerin ne zaman başladığını ve ne sıklıkta tekrarlandığını not etmek faydalı olabilir.
Daha önce yapılmış MR, BT, EEG veya EMG gibi incelemelerin sonuçları; kullanılan ilaçların listesi ve bilinen hastalıklarla ilgili bilgiler de doktorun değerlendirmesine yardımcı olabilir.
Baş ağrısı veya nöbet benzeri olaylar gibi aralıklı ortaya çıkan durumlarda, belirtilerin süresi ve eşlik eden bulguların mümkün olduğunca ayrıntılı anlatılması tanı sürecinde önem taşıyabilir.
Nöroloji doktorları yalnızca hastalık tedavisi mi yapar?
Hayır. Nöroloji uzmanlarının görevi yalnızca tanı koymak ve ilaç yazmaktan ibaret değildir.
Nörolojik hastalığın nedenini araştırmak, hastalığın seyrini takip etmek, mevcut tedavinin etkinliğini ve olası yan etkilerini değerlendirmek, gerektiğinde başka uzmanlık alanlarıyla birlikte çalışmak ve hastanın günlük yaşamını etkileyen sorunları ele almak da nörolojik bakımın parçalarıdır.
Özellikle epilepsi, MS, Parkinson hastalığı, migren ve bazı nöropatiler gibi uzun süreli takip gerektiren durumlarda düzenli değerlendirme tedavi sürecinin önemli bir bölümünü oluşturabilir.
Sık Sorulan Sorular
Nöroloji doktoru hangi hastalıklara bakar?
Nöroloji doktorları baş ağrısı ve migren, epilepsi, inme, Parkinson hastalığı, multiple skleroz, demans, periferik sinir hastalıkları, bazı kas hastalıkları ve çeşitli hareket bozuklukları gibi sinir sistemi hastalıklarını değerlendirir.
Baş ağrısı için nöroloji doktoruna gidilir mi?
Evet. Özellikle tekrarlayan, şiddetlenen, günlük yaşamı etkileyen veya özellikleri değişen baş ağrılarının değerlendirilmesinde nöroloji uzmanına başvurulabilir. Ancak ani başlayan ve alışılmadık derecede şiddetli baş ağrılarında acil değerlendirme gerekebilir.
Uyuşma ve karıncalanma için hangi doktora gidilir?
El, ayak, yüz veya vücudun başka bölgelerinde tekrarlayan ya da kalıcı uyuşma ve karıncalanma nörolojik nedenlerden kaynaklanabileceği için nöroloji tarafından değerlendirilebilir. Bununla birlikte bu belirtilerin farklı nedenleri de olabilir.
Nöroloji doktoru EMG ister mi?
Gerekli gördüğü durumlarda nöroloji doktoru EMG ve sinir ileti çalışmaları isteyebilir. Bu incelemeler özellikle periferik sinirler, sinir kökleri ve bazı kas hastalıklarının değerlendirilmesine yardımcı olur.
Nöroloji doktoru MR ister mi?
Hastanın şikâyetleri ve muayene bulguları doğrultusunda beyin veya omurilik MR’ı istenebilir. Ancak her baş ağrısı, baş dönmesi veya uyuşma şikâyetinde MR çekilmesi gerekmez.
Ani konuşma bozukluğu veya tek taraflı güç kaybında nöroloji randevusu alınır mı?
Hayır. Ani başlayan konuşma bozukluğu, yüzde kayma veya tek taraflı kol-bacak güçsüzlüğü inme belirtisi olabilir ve acil değerlendirme gerektirir. Bu durumda poliklinik randevusu beklenmemelidir.
