Ortopedi ve travmatoloji, kas-iskelet sistemini oluşturan kemikler, eklemler, kaslar, tendonlar, bağlar ve omurga ile ilgilenen geniş bir tıp uzmanlık alanıdır. Günlük yaşamda ortaya çıkan eklem ağrılarından spor yaralanmalarına, kırık ve çıkıklardan eklem kireçlenmesine kadar pek çok farklı sorun bu alanın kapsamına girer.
Ortopedi ve travmatoloji doktorları yalnızca ameliyat yapan hekimler değildir. Muayene, tıbbi öykü, görüntüleme ve gerektiğinde laboratuvar incelemelerini birlikte değerlendirerek sorunun kaynağını belirlemeye çalışır. Tedavinin cerrahi olması her zaman gerekli değildir; birçok kas-iskelet sistemi problemi ilaç tedavisi, istirahat, fizik tedavi ve rehabilitasyon, egzersiz düzenlemeleri veya diğer cerrahi dışı yöntemlerle takip edilebilir.
Ortopedi ve Travmatoloji Nedir?
Ortopedi ve travmatoloji, hareket sisteminin hastalık, yaralanma, doğumsal bozukluk ve yaşa bağlı değişikliklerinin tanı ve tedavisiyle ilgilenir.
Ortopedi daha çok kas-iskelet sisteminin hastalıkları, yapısal sorunları ve zaman içinde gelişen bozukluklarıyla ilgilenirken, travmatoloji özellikle kaza, düşme, spor yaralanması veya başka nedenlerle ortaya çıkan yaralanmaların değerlendirilmesini ve tedavisini kapsar.
Bu iki alan uygulamada birbirinden tamamen ayrı değildir. Örneğin bir diz bağ yaralanması hem travmatik bir durumdur hem de ortopedik değerlendirme gerektirir. Benzer şekilde, ileri yaşta gelişen kalça kırığı travma sonrası ortaya çıksa da hastanın kemik sağlığı, genel durumu ve hareket kapasitesi de tedavi planında dikkate alınır.
Ortopedi ve Travmatoloji Doktorları Hangi Hastalıklara Bakar?
Ortopedi ve travmatoloji uzmanlarının çalışma alanı oldukça geniştir. Başlıca ilgilendikleri durumlar şunlardır:
- Kemik kırıkları ve çatlakları
- Eklem çıkıkları ve bağ yaralanmaları
- Menisküs yaralanmaları
- Ön çapraz bağ ve diğer diz bağ yaralanmaları
- Tendon ve kas yaralanmaları
- Omuz çıkığı ve rotator manşet sorunları
- Diz ve kalça osteoartriti
- El ve el bileği sorunları
- Ayak ve ayak bileği hastalıkları
- Bel ve boyunla ilişkili bazı kas-iskelet sistemi sorunları
- Kemik ve eklem enfeksiyonları
- Kemik ve yumuşak doku tümörleri
- Doğuştan veya gelişimsel ortopedik sorunlar
- Omurga eğrilikleri ve bazı omurga hastalıkları
- Spor yaralanmaları
- İş veya günlük yaşam sırasında oluşan kas-iskelet sistemi yaralanmaları
Bunun yanında çocuk ortopedisi, el cerrahisi, diz cerrahisi, omuz ve dirsek cerrahisi, kalça ve pelvis cerrahisi, ayak ve ayak bileği cerrahisi, omurga cerrahisi, spor cerrahisi ve tümör cerrahisi gibi daha özel çalışma alanları da bulunur.
Ortopedi ve Travmatoloji Doktoru Ne Yapar?
Bir ortopedi ve travmatoloji uzmanının görevi yalnızca hastalığı tedavi etmekten ibaret değildir. İlk aşamada hastanın şikâyetinin nasıl başladığını, ne zamandır devam ettiğini, ağrının veya hareket kısıtlılığının hangi durumlarda arttığını ve varsa geçirilmiş yaralanmaları değerlendirir.
Muayenede eklemlerin hareket açıklığı, kas gücü, hassasiyet, şişlik, şekil bozukluğu, yürüme biçimi ve ilgili bölgenin fonksiyonu incelenebilir. Bulgulara göre röntgen, ultrasonografi, bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans görüntüleme gibi yöntemlerden yararlanılabilir.
Tanı netleştirildikten sonra tedavinin nasıl ilerleyeceğine karar verilir. Bu karar kişinin yaşı, genel sağlık durumu, fiziksel aktivite düzeyi, hastalığın türü ve şiddeti gibi birçok faktöre bağlıdır.
Cerrahi olmayan tedaviler
Her ortopedik sorunda ameliyat gerekmez. Uygun hastalarda tedavi planında:
- Aktivitenin geçici olarak düzenlenmesi
- İlaç tedavisi
- Fizik tedavi ve rehabilitasyon
- Egzersiz
- Ortez, atel veya destekleyici cihazlar
- Uygun durumlarda enjeksiyon tedavileri
- Kilo yönetimi ve yaşam tarzı düzenlemeleri
gibi yöntemler yer alabilir.
Hangi yöntemin uygun olduğu hastalığın nedenine ve kişinin klinik durumuna göre belirlenir.
Cerrahi tedaviler
Bazı kırıklar, ileri eklem hasarları, belirli bağ ve tendon yaralanmaları veya diğer yapısal sorunlarda cerrahi tedavi gündeme gelebilir.
Ortopedi ve travmatoloji alanında kullanılan cerrahi yöntemler oldukça çeşitlidir. Kırıkların plak, vida, çivi veya başka tespit yöntemleriyle tedavisi; artroskopik girişimler; bağ ve tendon onarımları; eklem protezleri ve omurga cerrahisi bunlardan bazılarıdır.
Ancak cerrahi gerekip gerekmediği yalnızca görüntüleme sonucuna bakılarak belirlenmez. Hastanın şikâyetleri, muayene bulguları, günlük yaşamındaki etkilenme ve tedavi hedefleri birlikte değerlendirilir.
Hangi Durumlarda Ortopedi Doktoruna Başvurulur?
Kas-iskelet sistemiyle ilgili her ağrı ortopedi muayenesi gerektirmeyebilir. Bununla birlikte özellikle aşağıdaki durumlarda ortopedi ve travmatoloji değerlendirmesi uygun olabilir:
- Düşme, çarpma veya spor sırasında meydana gelen yaralanmalar
- Şiddetli veya devam eden eklem ağrıları
- Eklemde belirgin şişlik ya da hareket kısıtlılığı
- Kol veya bacakta şekil bozukluğu
- Kırık veya çıkık şüphesi
- Tekrarlayan eklem burkulmaları
- Dizde kilitlenme, boşalma veya belirgin hareket kısıtlılığı
- Omuzda tekrarlayan çıkma hissi veya hareket kısıtlılığı
- Süregelen tendon ve kas ağrıları
- Yürüme güçlüğü
- Günlük hareketleri belirgin şekilde kısıtlayan kalça veya diz ağrısı
- Daha önce oluşmuş bir ortopedik problemin yeniden ortaya çıkması
Özellikle travma sonrasında uzuvda belirgin şekil bozukluğu, hissizlik, dolaşım bozukluğu belirtileri veya hareket ettirememe gibi ciddi bulgular varsa gecikmeden tıbbi değerlendirme gerekir.
Kırık ve Çıkıklarda Ortopedi ve Travmatolojinin Rolü
Kırıklar travmatolojinin en sık karşılaşılan sorunları arasındadır. Bir kemiğin kırılması yalnızca kemiğin bütünlüğünün bozulması anlamına gelmez; kırığın bulunduğu bölge, ekleme uzanıp uzanmadığı, kemik parçalarının konumu ve çevredeki yumuşak dokular da önem taşır.
Bazı kırıklar alçı, atel veya başka sabitleme yöntemleriyle tedavi edilebilirken bazı kırıklarda cerrahi tespit gerekebilir.
Çıkıklarda ise eklem yüzlerinin normal anatomik ilişkisi bozulmuştur. Çıkığın yerine oturtulması sonrasında bağ, tendon, damar veya sinir hasarı olup olmadığı da değerlendirilmelidir. Bu nedenle çıkık şüphesi bulunan bir eklemi kişinin kendi başına yerine oturtmaya çalışması uygun değildir.
Spor Yaralanmalarında Ortopedi Doktorları
Spor yapan kişilerde diz, ayak bileği, omuz, dirsek ve el bileği yaralanmaları sık görülür. Yaralanmanın şiddeti kadar kişinin yaptığı spor ve spordaki hareket biçimi de değerlendirmede önem taşır.
Menisküs yaralanmaları, ön çapraz bağ yaralanmaları, ayak bileği burkulmaları, omuz çıkıkları ve tendon problemleri spor hekimliği ve ortopedinin kesiştiği sık karşılaşılan örneklerdendir.
Tedavinin amacı yalnızca ağrıyı azaltmak değil, mümkün olduğunda eklemin işlevini ve kişinin güvenli hareket kapasitesini yeniden kazandırmaktır. Spora dönüş süreci de yaralanmanın türüne ve uygulanan tedaviye göre değişir.
Diz ve Kalça Ağrılarında Ortopedi Ne Zaman Gündeme Gelir?
Diz ve kalça ağrıları özellikle yaş ilerledikçe daha sık görülür. Osteoartrit, halk arasında kullanılan adıyla kireçlenme, bu şikâyetlerin yaygın nedenlerinden biridir. Bunun yanında menisküs problemleri, bağ yaralanmaları, tendon sorunları, travmalar ve farklı eklem hastalıkları da ağrıya yol açabilir.
Başlangıçta günlük yaşamı fazla etkilemeyen bir ağrı zamanla yürüme, merdiven çıkma veya uzun süre ayakta kalma gibi aktiviteleri zorlaştırabilir. Ağrının sürekli hale gelmesi veya hareket kısıtlılığının artması durumunda nedeninin değerlendirilmesi önemlidir.
İleri eklem hasarı bulunan ve cerrahi dışı tedavilerden yeterli fayda görmeyen bazı hastalarda eklem protezi gibi cerrahi seçenekler değerlendirilebilir. Bunun gerekip gerekmediği kişiden kişiye değişir.
Omurga Sorunları Ortopedi ve Travmatolojinin Alanına Girer mi?
Omurga hastalıkları farklı tıp dallarının ortak çalışma alanlarından biridir. Ortopedi ve travmatoloji uzmanları, özellikle omurganın yapısal ve cerrahi tedavi gerektirebilen hastalıklarının değerlendirilmesinde rol alabilir.
Bel ve boyun ağrılarının ise çok farklı nedenleri olabilir. Bu nedenle her bel veya boyun ağrısının ortopedik bir hastalık olduğu düşünülmemelidir. Muayene sonucunda hastanın nöroloji, beyin ve sinir cerrahisi, fiziksel tıp ve rehabilitasyon veya başka bir uzmanlık alanına yönlendirilmesi de gerekebilir.
Çocuklarda Ortopedi ve Travmatoloji
Çocukların kemik ve eklem yapıları erişkinlerden farklıdır ve büyüme devam ettiği için ortopedik sorunların değerlendirilmesinde yaş ve gelişim dönemi önem taşır.
Doğuştan kalça gelişim sorunları, büyüme plağı yaralanmaları, içe veya dışa basma gibi yürüme sorunları, omurga eğrilikleri ve çocukluk dönemindeki kırıklar çocuk ortopedisinin ilgi alanına girer.
Çocuklarda görülen bazı ortopedik bulgular büyüme ile birlikte değişebileceğinden, her durumda aynı yaklaşım uygulanmaz. Gereksiz müdahaleden kaçınırken takip gerektiren durumların da zamanında fark edilmesi önemlidir.
Ortopedi Muayenesinde Hangi Tetkikler İstenebilir?
İstenen tetkik, hastanın şikâyetine ve muayene bulgularına göre değişir. Her hastaya bütün görüntüleme yöntemlerinin uygulanması gerekmez.
Röntgen, özellikle kemik yapısının ve kırıkların değerlendirilmesinde temel görüntüleme yöntemlerinden biridir.
Manyetik rezonans görüntüleme (MR); menisküs, bağ, tendon, kıkırdak ve bazı yumuşak doku problemlerinin değerlendirilmesinde yararlı olabilir.
Bilgisayarlı tomografi (BT) özellikle bazı karmaşık kırıkların ve kemik yapısının daha ayrıntılı değerlendirilmesinde kullanılabilir.
Ultrasonografi ise bazı tendon, kas ve yumuşak doku sorunlarında ve gerektiğinde dinamik değerlendirmelerde kullanılabilir.
Tetkik sonucunun tek başına hastalığın kesin açıklaması olarak değerlendirilmesi doğru değildir. Görüntüleme bulgularının hastanın şikâyetleri ve fizik muayenesiyle birlikte yorumlanması gerekir.
Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı ile Görüşmeye Giderken Nelere Dikkat Edilmeli?
Muayeneye giderken şikâyetin ne zaman başladığını, bir travma olup olmadığını ve ağrının hangi hareketlerle arttığını hatırlamak yararlı olabilir. Daha önce çekilmiş görüntülemeler veya ilgili sağlık kayıtları varsa bunların hekime sunulması da değerlendirmeyi kolaylaştırabilir.
Kullanılan ilaçlar, geçirilmiş ameliyatlar ve daha önce yaşanan önemli yaralanmalar hakkında bilgi verilmesi de önemlidir.
Özellikle kronikleşen ağrılarda yalnızca ağrının bulunduğu bölgeyi değil, şikâyetin günlük yaşamı nasıl etkilediğini anlatmak hekimin tedavi seçeneklerini değerlendirirken işine yarayabilir.
Ortopedi ve Travmatoloji Doktoru Seçerken Nelere Bakılabilir?
Ortopedi ve travmatoloji çok geniş bir uzmanlık alanıdır. Bu nedenle doktor seçerken yalnızca “ortopedi uzmanı” ifadesine değil, değerlendirilmek istenen problemin doktorun çalışma alanıyla ne kadar örtüştüğüne de bakılabilir.
Örneğin spor yaralanması nedeniyle başvuran bir kişi spor cerrahisi ve ilgili eklem konusunda çalışan bir uzmana; el ve bilekle ilgili belirli bir problem yaşayan kişi ise el cerrahisi alanında deneyimli bir uzmana yönelmeyi tercih edebilir.
Bununla birlikte ilk değerlendirme için genel ortopedi ve travmatoloji uzmanına başvurmak da çoğu durumda uygun bir başlangıçtır. Muayene sonrasında daha özel bir alana ihtiyaç olup olmadığı belirlenebilir.
Ortopedi ve Travmatoloji ile Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Arasındaki Fark Nedir?
Bu iki uzmanlık alanı zaman zaman birbirinin alternatifi gibi düşünülse de aslında birçok durumda birlikte çalışırlar.
Ortopedi ve travmatoloji; kemik, eklem ve diğer kas-iskelet sistemi sorunlarının tanısı, cerrahi ve cerrahi dışı tedavisiyle ilgilenir. Fiziksel tıp ve rehabilitasyon ise ağrı, hareket kısıtlılığı ve fonksiyon kaybının değerlendirilmesi ve rehabilitasyon süreçlerinde önemli bir role sahiptir.
Örneğin bir ameliyat sonrasında eklem hareketlerinin ve kas gücünün yeniden kazanılması için rehabilitasyon gerekebilir. Benzer şekilde ameliyata gerek duyulmayan bazı ortopedik problemlerde de rehabilitasyon tedavinin önemli bir parçası olabilir.
Hangi uzmanlık alanına başvurulmasının daha uygun olduğu ise şikâyetin nedenine göre değişir.
Ortopedi ve Travmatoloji Doktorları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Ortopedi ve travmatoloji doktoru hangi hastalıklara bakar?
Kemik, eklem, kas, tendon, bağ ve diğer kas-iskelet sistemi sorunları ortopedi ve travmatolojinin kapsamındadır. Kırıklar, çıkıklar, spor yaralanmaları, eklem kireçlenmesi, menisküs ve bağ yaralanmaları bunlara örnek verilebilir.
Her ortopedik hastalıkta ameliyat gerekir mi?
Hayır. Birçok kas-iskelet sistemi problemi cerrahi dışı yöntemlerle tedavi edilebilir veya takip edilebilir. Cerrahi gereksinimi hastalığın türü, şiddeti, kişinin şikâyetleri ve diğer klinik bulgular birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Diz ağrısı için ortopedi doktoruna gidilir mi?
Diz ağrısının birçok nedeni olabilir. Travma sonrası ortaya çıkan, devam eden veya hareketleri belirgin şekilde kısıtlayan diz ağrılarında ortopedi ve travmatoloji değerlendirmesi uygun olabilir.
Kırık şüphesinde hangi doktora başvurulur?
Kırık şüphesinin değerlendirilmesi ortopedi ve travmatolojinin alanına girer. Şiddetli travmalarda veya dolaşım ve sinir fonksiyonlarını etkileyebilecek belirtilerde acil tıbbi değerlendirme gerekebilir.
Spor yaralanmalarına hangi doktor bakar?
Spor yaralanmaları ortopedi ve travmatoloji tarafından değerlendirilebilir. Özellikle belirli bir eklem veya spor dalına özgü yaralanmalarda ilgili alanda çalışan ortopedi uzmanının değerlendirmesi tercih edilebilir.
Ortopedi doktoru bel ağrısına bakar mı?
Ortopedi ve travmatoloji uzmanları bazı omurga hastalıklarını değerlendirir. Ancak bel ağrısının çok sayıda farklı nedeni bulunabileceği için hastanın durumuna göre fiziksel tıp ve rehabilitasyon, nöroloji veya beyin ve sinir cerrahisi gibi başka uzmanlık alanlarının değerlendirmesi de gerekebilir.
