Radyasyon onkolojisi, kanser tedavisinde iyonlaştırıcı radyasyondan yararlanan tıp dalıdır. Halk arasında çoğu zaman “ışın tedavisi” veya “radyoterapi” olarak bilinen uygulamalar bu uzmanlık alanının temel çalışma konularındandır. Ancak radyasyon onkolojisi yalnızca bir cihazın kullanıldığı tedaviden ibaret değildir. Hastanın hastalığına, tümörün bulunduğu bölgeye, hastalığın evresine ve diğer tedavilerle olan ilişkisine göre ayrıntılı bir tedavi planının oluşturulmasını kapsar.
Radyasyon onkolojisi doktorları, kanserin kontrol altına alınması veya tedavi edilmesi amacıyla radyoterapinin gerekli olup olmadığını değerlendirir; uygun hastalarda tedavinin türünü, dozunu, uygulanacağı bölgeyi ve zamanlamasını belirler. Bazı durumlarda radyoterapi cerrahi, kemoterapi, hormon tedavisi, hedefe yönelik tedaviler veya immünoterapi ile birlikte uygulanabilir.
Bu nedenle radyasyon onkolojisi, kanser tedavisinin diğer alanlarından bağımsız düşünülen bir branş değildir. Hastanın tedavi planı çoğu zaman cerrahi, medikal onkoloji, radyoloji, patoloji ve gerektiğinde başka uzmanlık dallarıyla birlikte değerlendirilir.
Radyasyon Onkolojisi Nedir?
Radyasyon onkolojisi, iyonlaştırıcı radyasyonun özellikle kanser hücrelerinin ortadan kaldırılması veya çoğalmasının kontrol altına alınması amacıyla kullanılmasını inceleyen uzmanlık alanıdır.
Radyoterapide kullanılan yüksek enerjili radyasyon, hücrelerin DNA’sında hasar oluşturur. Kanser hücreleri bu hasarı yeterince onaramadığında bölünme yeteneklerini kaybedebilir veya zaman içinde ölebilir. Bununla birlikte radyasyon yalnızca kanser hücrelerini değil, tedavi alanındaki sağlıklı dokuları da etkileyebileceğinden tedavinin önemli amaçlarından biri tümöre gerekli dozu verirken çevredeki normal dokuları mümkün olduğunca korumaktır.
Günümüzde radyoterapi planlamasında bilgisayarlı tomografi, manyetik rezonans ve PET gibi görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabilmektedir. Böylece tümörün ve korunması gereken normal dokuların konumu daha ayrıntılı biçimde belirlenebilir.
Radyasyon Onkolojisi Doktoru Ne Yapar?
Radyasyon onkolojisi uzmanının görevi yalnızca radyoterapi cihazının başında tedaviyi uygulamak değildir. Tedavinin öncesinden sonrasına kadar devam eden kapsamlı bir süreç söz konusudur.
Hastanın radyoterapi açısından değerlendirilmesi
İlk görüşmede hastanın tanısı, patoloji sonucu, görüntüleme bulguları, hastalığın evresi, daha önce aldığı tedaviler ve genel sağlık durumu değerlendirilir.
Her kanser hastasının radyoterapiye ihtiyacı olmayabilir. Benzer şekilde aynı kanser türüne sahip iki hastada da radyoterapinin amacı, uygulanacağı bölge veya tedavi süresi aynı olmayabilir.
Radyasyon onkolojisi uzmanı bu bilgiler doğrultusunda radyoterapinin tedavi planındaki yerini değerlendirir.
Radyoterapinin amacını belirlemek
Radyoterapi farklı amaçlarla kullanılabilir.
Bazı hastalarda amaç kanseri tamamen ortadan kaldırmaya yönelik tedavinin bir parçası olmaktır. Bazı durumlarda ameliyat öncesinde tümörün küçültülmesi veya ameliyat sonrasında geride kalmış olabilecek kanser hücrelerinin kontrol edilmesi hedeflenebilir.
İlerlemiş hastalıkta ise radyoterapi, tümörü kontrol etmek veya tümörün neden olduğu ağrı, kanama ya da başka yakınmaları azaltmak amacıyla kullanılabilir.
Dolayısıyla “radyoterapi uygulanması” tek başına hastalığın seyri hakkında bir anlam taşımaz. Tedavinin amacı, hastalığın özellikleri ve diğer tedavilerle birlikte değerlendirilmelidir.
Tedavi alanını ve dozunu planlamak
Radyoterapi planlamasının en önemli aşamalarından biri, ışınlanacak alanın belirlenmesidir.
Tümör dokusu ile tedaviden mümkün olduğunca korunması gereken organlar görüntüler üzerinde belirlenir. Daha sonra bilgisayar destekli planlama sistemleri kullanılarak radyasyonun hangi yönlerden ve hangi dozlarda verileceği hesaplanır.
Bu planlamada tümörün bulunduğu bölge kadar yakınındaki sağlıklı organların özellikleri de önemlidir. Örneğin baş-boyun bölgesindeki bir tümörün tedavisinde tükürük bezleri, omurilik veya beyin gibi yapıların korunması önem taşırken, pelvis bölgesindeki tedavilerde bağırsaklar, mesane veya diğer çevre dokular dikkate alınabilir.
Tedavi sırasında hastayı takip etmek
Radyoterapi çoğu zaman tek bir uygulamadan oluşmaz. Tedavinin kaç seansta uygulanacağı hastalığın türüne, tedavinin amacına, kullanılacak tekniğe ve hastanın özelliklerine göre değişir.
Tedavi süresince hastanın genel durumu ve ortaya çıkabilecek yan etkiler takip edilir. Gerektiğinde destek tedavileri planlanır ve tedavi programında klinik açıdan gerekli düzenlemeler yapılır.
Radyasyon Onkolojisinde Hangi Tedaviler Kullanılır?
Radyasyon onkolojisinde tek bir radyoterapi yöntemi bulunmaz. Tümörün özelliklerine ve tedavi edilecek bölgeye göre farklı tekniklerden yararlanılabilir.
Dıştan ışınlama tedavisi
Eksternal radyoterapi olarak da adlandırılan bu yöntemde radyasyon, vücudun dışında bulunan bir cihaz aracılığıyla tümörün bulunduğu bölgeye yönlendirilir.
Modern cihazlar ışınların yönünü ve yoğunluğunu değiştirebilir. Amaç, tedavi planında belirlenen dozu tümör bölgesine ulaştırırken çevredeki normal dokuların aldığı dozu mümkün olduğunca azaltmaktır.
Yoğunluk ayarlı radyoterapi
IMRT olarak bilinen yoğunluk ayarlı radyoterapide ışın demetlerinin yoğunluğu farklı bölgelerde değiştirilebilir. Özellikle tümörün çevresinde kritik organların bulunduğu durumlarda ayrıntılı doz dağılımı oluşturulmasına yardımcı olabilir.
Görüntü kılavuzlu radyoterapi
IGRT yöntemlerinde tedavi öncesinde veya tedavi sırasında görüntüleme yapılabilir. Bu görüntüler, hastanın ve tedavi alanının planlanan konumla uyumunun kontrol edilmesine yardımcı olur.
Stereotaktik radyoterapi
Stereotaktik tekniklerde radyasyon yüksek hassasiyetle, genellikle sınırlı sayıdaki seansta ve uygun hastalarda yüksek dozlarla belirlenen hedefe yönlendirilir.
Beyin ve merkezi sinir sistemi lezyonlarında stereotaktik radyocerrahi, vücudun diğer bölgelerindeki bazı uygun tümörlerde ise stereotaktik vücut radyoterapisi gibi uygulamalar kullanılabilir. “Radyocerrahi” ifadesi kullanılmasına rağmen bu tedaviler klasik anlamda cerrahi işlem değildir; kesme veya tümörün ameliyatla çıkarılması söz konusu değildir.
Brakiterapi
Brakiterapide radyoaktif kaynak, tümörün içine veya yakınına yerleştirilir. Böylece radyasyonun hedef bölgeye yakın bir noktadan verilmesi sağlanır.
Rahim ağzı, prostat, meme, baş-boyun ve bazı diğer kanserlerde hastanın durumuna bağlı olarak brakiterapiden yararlanılabilir.
İntraoperatif radyoterapi
Bazı seçilmiş hastalarda radyoterapi ameliyat sırasında uygulanabilir. Bu yaklaşımın kullanılıp kullanılmayacağı tümörün özellikleri, ameliyatın şekli ve diğer tedavi seçenekleri değerlendirilerek belirlenir.
Parçacık tedavileri
Proton gibi parçacıkların kullanıldığı radyoterapi yöntemleri de belirli hasta gruplarında gündeme gelebilir. Bu yöntemlerin uygunluğu tümörün yeri, hastanın özellikleri ve tedavinin hedefleri gibi birçok faktöre bağlıdır.
Her gelişmiş radyoterapi tekniği her hasta için daha iyi veya gerekli değildir. Uygulanacak yöntemin seçiminde hastanın bireysel özellikleri ve bilimsel olarak kabul edilen tedavi yaklaşımı esas alınır.
Radyasyon Onkolojisi Hangi Kanserlerle İlgilenir?
Radyoterapi çok sayıda kanser türünün tedavisinde kullanılabilir. Ancak radyasyon onkolojisi doktorunun ilgilendiği hastalıklar yalnızca belirli birkaç kanser türüyle sınırlı değildir.
Tedavi planında radyoterapinin yer alabileceği başlıca kanser grupları arasında şunlar bulunur:
- Meme kanseri
- Prostat kanseri
- Akciğer kanseri
- Baş ve boyun kanserleri
- Beyin ve merkezi sinir sistemi tümörleri
- Jinekolojik kanserler
- Rektum ve anal bölge kanserleri
- Yemek borusu kanseri
- Mide ve bazı sindirim sistemi kanserleri
- Pankreas kanseri
- Karaciğer ve safra yollarının bazı tümörleri
- Cilt kanserleri ve bazı cilt tümörleri
- Kemik ve yumuşak doku tümörlerinin bazı türleri
- Çocukluk çağı kanserlerinin belirli türleri
- Lenfomaların bazı durumları
- Vücudun başka bölgelerine yayılmış bazı kanserler
Buradaki liste, radyoterapi uygulanabilecek tüm hastalıkları kapsamaz. Ayrıca bir kanser türünün listede bulunması, o kanser tanısını alan her hastaya radyoterapi uygulanacağı anlamına gelmez.
Radyoterapi kararı; kanserin türü, evresi, tümörün bulunduğu yer, yayılım durumu, daha önce uygulanan tedaviler ve hastanın genel sağlık durumu gibi birçok faktörün birlikte değerlendirilmesiyle verilir.
Radyasyon Onkolojisi Doktoruna Hangi Durumlarda Başvurulur?
Radyasyon onkolojisi uzmanına başvuru çoğunlukla kanser tanısı sonrasında, tedavi seçeneklerinin değerlendirilmesi sırasında gündeme gelir.
Bir onkoloji hastasında;
- Radyoterapinin tedavinin bir parçası olup olmayacağının değerlendirilmesi,
- Ameliyat öncesi veya sonrası radyoterapi gereksiniminin belirlenmesi,
- Kemoterapi veya başka sistemik tedavilerle birlikte radyoterapi planlanması,
- Sınırlı sayıdaki tümör veya metastaz için yüksek hassasiyetli radyoterapi seçeneklerinin değerlendirilmesi,
- Daha önce tedavi edilmiş bir bölgede hastalığın tekrar ortaya çıkması durumunda radyoterapi seçeneklerinin incelenmesi,
- İlerlemiş kanserde ağrı, kanama veya tümörün oluşturduğu bası gibi yakınmaların azaltılması
gibi durumlarda radyasyon onkolojisi uzmanının görüşü gerekebilir.
Bunun yanında radyoterapi uygulanması planlanan hastaların tedavi öncesi ayrıntılı değerlendirmesi ve tedavi sırasında takibi de bu uzmanlık alanının görevleri arasındadır.
Radyoterapi Kararı Nasıl Verilir?
Kanser tedavisinde tek bir branşın verdiği karar her zaman yeterli olmayabilir. Hastanın tedavi seçenekleri çoğu zaman multidisipliner bir yaklaşımla ele alınır.
Örneğin cerrahiyle tedavi edilebilecek bir tümörde cerrahinin yeri değerlendirilirken, ameliyat sonrasında radyoterapi gerekip gerekmediği radyasyon onkolojisi açısından ayrıca incelenebilir. Sistemik tedavilerin gerekli olduğu durumlarda medikal onkoloji uzmanının değerlendirmesi de tedavi planının önemli bir parçasıdır.
Patoloji uzmanı tümörün özelliklerinin belirlenmesine, radyoloji uzmanı ise görüntüleme bulgularının değerlendirilmesine katkı sağlar.
Bu nedenle radyasyon onkolojisi doktorunun görüşü, çoğu zaman hastanın tüm tıbbi bilgilerinin bir arada değerlendirilmesiyle anlam kazanır.
Radyoterapi Öncesinde Neler Yapılır?
Radyoterapi kararı verildikten sonra doğrudan tedavi cihazına geçilmez. Öncelikle tedavinin ayrıntılı biçimde planlanması gerekir.
Simülasyon ve planlama
Tedavi öncesinde hastanın tedavi sırasında alacağı pozisyon belirlenir. Gerekli durumlarda vücudun belirli bir bölgesinin hareketini sınırlamak veya hastanın her seansta aynı pozisyonda kalmasını sağlamak için sabitleyici yardımcılar kullanılabilir.
Ardından çoğu hastada bilgisayarlı tomografi simülasyonu gibi görüntüleme yöntemlerinden yararlanılarak tedavi alanı belirlenir.
Bu görüntüler üzerinden tümör ve korunması gereken normal dokular tanımlanır ve kişiye özgü radyoterapi planı hazırlanır.
Tedavi planının kontrolü
Hazırlanan plan yalnızca dozun hesaplanmasından ibaret değildir. Radyasyon onkolojisi ekibi, planın hedef bölgeyi yeterince kapsayıp kapsamadığını ve çevredeki kritik organların aldığı dozları değerlendirir.
Radyoterapi sürecinde radyasyon onkoloğunun yanı sıra medikal fizik uzmanları, dozimetristler, radyoterapi teknikerleri, hemşireler ve gerektiğinde diğer sağlık profesyonelleri de görev alabilir.
Radyoterapi Sırasında Hasta Ne Hisseder?
Dıştan uygulanan radyoterapi genellikle tedavi cihazının hastaya fiziksel olarak temas etmesini gerektirmez. Tedavi sırasında kişi belirlenen pozisyonda mümkün olduğunca hareketsiz kalır.
Uygulamanın kendisi çoğu zaman ağrılı değildir. Ancak radyoterapinin etkileri tedavi edilen bölgeye, toplam doza, tedavi süresine ve kişinin özelliklerine göre değişebilir.
Bazı hastalarda tedavi sürecinde yorgunluk görülebilir. Baş-boyun bölgesinin ışınlandığı durumlarda ağız ve boğazla ilgili sorunlar, göğüs bölgesinde yemek borusu veya ciltle ilgili yakınmalar; karın ve pelvis bölgesinde ise bağırsak veya mesane ile ilişkili yan etkiler ortaya çıkabilir.
Bunların ortaya çıkması veya şiddeti kişiden kişiye değişir. Bu nedenle radyoterapi sırasında gelişen yeni bir yakınmanın tedavi ekibiyle paylaşılması önemlidir.
Radyoterapinin Yan Etkileri Kalıcı mıdır?
Radyoterapinin yan etkileri erken dönemde ortaya çıkan ve daha uzun dönemde görülebilen etkiler şeklinde farklılık gösterebilir.
Tedavi sırasında veya tedaviden kısa süre sonra gelişen yan etkilerin önemli bir bölümü zaman içinde azalabilir. Bununla birlikte bazı yan etkiler daha uzun süre devam edebilir veya nadiren geç dönemde ortaya çıkabilir.
Yan etkilerin türü büyük ölçüde ışınlanan bölgeyle ilişkilidir. Örneğin baş-boyun bölgesine uygulanan radyoterapi ile pelvis bölgesine uygulanan radyoterapinin oluşturabileceği yan etkiler aynı değildir.
Tedavi planı hazırlanırken yalnızca tümörün kontrolü değil, normal dokuların mümkün olduğunca korunması da dikkate alınır.
Radyoterapi Sonrası Takip Nasıl Yapılır?
Radyoterapi tamamlandıktan sonra takip süreci hastalığın türüne ve uygulanan tedaviye göre planlanır.
Kontroller sırasında hastanın genel durumu, tedaviye bağlı olabilecek etkiler ve hastalığın seyri değerlendirilir. Gerekli görüldüğünde görüntüleme veya başka tetkikler istenebilir.
Radyoterapinin tamamlanmış olması, takip gereksiniminin sona erdiği anlamına gelmez. Kanser tedavisi çoğu zaman uzun süreli bir izlem sürecini gerektirir ve takip planı hastanın bütüncül tedavi süreci içinde belirlenir.
Radyasyon Onkolojisi ile Medikal Onkoloji Arasındaki Fark Nedir?
Bu iki uzmanlık alanı kanser tedavisinde sıklıkla birlikte çalışır ancak görevleri aynı değildir.
Radyasyon onkolojisi, temel olarak radyoterapinin planlanması ve uygulanmasıyla ilgilenir.
Medikal onkoloji ise kanser tedavisinde kemoterapi, hormon tedavisi, hedefe yönelik tedaviler, immünoterapi ve diğer sistemik tedavilerin planlanmasıyla ilgilenir.
Bazı hastalarda yalnızca bir tedavi yöntemi yeterli olabilirken, birçok kanser türünde farklı tedaviler bir arada kullanılabilir. Hangi tedavilerin gerekli olduğu hastalığın özelliklerine göre belirlenir.
Radyasyon Onkolojisi Doktoru Seçerken Nelere Dikkat Edilebilir?
Radyasyon onkolojisi uzmanı ararken yalnızca doktorun bulunduğu kurum veya kullanılan cihazın adı üzerinden karar vermek yerine, hastalığın özelliklerine uygun bir değerlendirme yapılması daha anlamlıdır.
Özellikle şu konular hakkında bilgi edinilebilir:
- Doktorun radyasyon onkolojisi uzmanı olup olmadığı,
- Tedavi planlamasının hangi yöntemlerle yapıldığı,
- Hastalığın türüne uygun radyoterapi seçeneklerinin değerlendirilip değerlendirilmediği,
- Gerekli durumlarda multidisipliner değerlendirme yapılabilmesi,
- Tedavi sonrasında takip ve yan etki yönetiminin nasıl yürütüldüğü,
- Hastanın mevcut tetkiklerinin ve daha önceki tedavilerinin ayrıntılı biçimde değerlendirilip değerlendirilmediği.
Burada önemli olan, belirli bir cihaz veya tekniğin her hasta için üstün olduğu düşüncesine kapılmamaktır. Radyoterapi yöntemi hastaya ve hastalığa göre seçilir.
Radyasyon Onkolojisi Randevusuna Giderken Hangi Belgeler Götürülmeli?
Daha önce kanser tanısı almış hastaların radyasyon onkolojisi değerlendirmesine giderken mevcut tıbbi kayıtlarını mümkün olduğunca eksiksiz götürmesi yararlı olabilir.
Bunlar arasında:
- Patoloji raporları,
- Daha önce çekilmiş MR, BT veya PET gibi görüntüleme sonuçları,
- Ameliyat raporları,
- Daha önce uygulanmış kemoterapi veya diğer kanser tedavilerine ilişkin bilgiler,
- Önceki radyoterapi kayıtları varsa bunlara ait bilgiler,
- Güncel ilaç listesi
yer alabilir.
Özellikle daha önce radyoterapi uygulanmışsa, hangi bölgenin ne kadar doz aldığına ilişkin bilgilerin tedavi planlamasında önemli olabileceği unutulmamalıdır.
Daha Önce Radyoterapi Almış Bir Bölge Tekrar Işınlanabilir mi?
Bu sorunun yanıtı her hasta için aynı değildir.
Daha önce ışınlanmış bir bölgenin yeniden tedavi edilip edilemeyeceği; önceki radyoterapinin dozu, tedavi alanı, üzerinden geçen süre, mevcut tümörün konumu ve çevredeki normal dokuların özellikleri gibi faktörlere bağlıdır.
Bazı özel durumlarda yeniden ışınlama değerlendirilebilir, ancak bunun uygunluğu ayrıntılı bir radyasyon onkolojisi değerlendirmesi gerektirir.
Bu nedenle “bir bölge daha önce ışınlandıysa kesinlikle tekrar tedavi edilemez” veya “her zaman tekrar ışınlanabilir” şeklinde genel bir yaklaşım doğru değildir.
Radyasyon Onkolojisi Hakkında Bilinmesi Gereken En Önemli Nokta
Radyasyon onkolojisi, kanser tedavisinde yalnızca radyasyonun uygulanmasından ibaret olmayan, ayrıntılı planlama ve yakın takip gerektiren bir uzmanlık alanıdır.
Radyoterapinin gerekli olup olmadığı, hangi yöntemle uygulanacağı, kaç seansta verileceği ve diğer tedavilerle nasıl bir arada kullanılacağı; kanserin türü ve evresinin yanı sıra tümörün konumu, hastanın genel durumu ve daha önce uygulanan tedaviler dikkate alınarak belirlenir.
Bu nedenle radyasyon onkolojisi doktoru arayan bir hastanın yalnızca “hangi cihaz kullanılıyor?” sorusuna değil, hastalığının bütün özelliklerinin nasıl değerlendirildiğine de dikkat etmesi gerekir.
Kanser tanısı bulunan veya radyoterapi önerilen kişilerin tedavi seçeneklerini kendi hastalıklarına özgü olarak radyasyon onkolojisi uzmanıyla görüşmesi en doğru yaklaşım olacaktır.
Sık Sorulan Sorular
Radyasyon onkolojisi doktoru kanser tanısı koyar mı?
Kanser tanısı çoğunlukla patolojik inceleme, görüntüleme ve diğer tıbbi değerlendirmelerin birlikte sonucunda konur. Radyasyon onkolojisi uzmanı ise tanısı ve hastalığın özellikleri belirlenmiş hastada radyoterapinin tedavideki yerini değerlendirir ve uygun hastalarda radyoterapiyi planlar.
Radyoterapi her kanser hastasına uygulanır mı?
Hayır. Radyoterapi birçok kanser türünde kullanılabilse de her hastanın tedavi planında yer almaz. Karar; kanserin türü, evresi, bulunduğu bölge, yayılımı ve diğer tedavi seçenekleri gibi faktörlere göre verilir.
Radyoterapi sırasında ağrı olur mu?
Dıştan uygulanan radyoterapinin kendisi genellikle ağrılı değildir. Ancak tedavi edilen bölgeye bağlı olarak süreç içinde cilt, ağız-boğaz, bağırsak veya başka dokularla ilişkili yan etkiler ortaya çıkabilir.
Radyoterapi kaç seans sürer?
Tek bir standart seans sayısı yoktur. Bazı tedaviler sınırlı sayıda seansta uygulanırken, bazı tedaviler birkaç hafta sürebilir. Seans sayısı hastalığın özelliklerine, tedavinin amacına, kullanılan tekniğe ve planlanan toplam doza göre belirlenir.
Radyoterapi gören kişi radyasyon yayar mı?
Dıştan ışınlama tedavisinde cihaz kapatıldıktan sonra hastanın vücudunda radyasyon kalmaz ve kişi radyasyon kaynağı hâline gelmez. Ancak brakiterapi veya bazı sistemik radyoaktif tedavilerde durum farklı olabilir ve uygulanan yönteme göre özel radyasyondan korunma kuralları gerekebilir.
Radyoterapi saç dökülmesine neden olur mu?
Saç dökülmesi ışınlanan bölgeye bağlıdır. Baş bölgesine yönelik radyoterapide tedavi alanındaki saçlarda dökülme görülebilirken, vücudun başka bölgelerine uygulanan radyoterapiler saçları aynı şekilde etkilemez. Etkinin geçici veya kalıcı olup olmayacağı da tedavinin özelliklerine bağlıdır.
