İlaçlar günlük sağlık hizmetlerinin en önemli parçalarından biri. Ancak bir ilacın etkili olması kadar, doğru hastada, doğru dozda, doğru sürede ve diğer ilaçlarla olan ilişkileri gözetilerek kullanılması da önem taşıyor. Bir ilacın vücutta nasıl etki gösterdiği, hangi koşullarda yan etki oluşturabileceği veya farklı ilaçlarla birlikte kullanıldığında ne gibi sonuçlar doğurabileceği ise oldukça kapsamlı bir bilim alanının konusu.
Tıbbi Farmakoloji, ilaçların insan vücuduyla etkileşimini inceleyen ve ilaçların etkileri, güvenliliği, kullanım özellikleri ile ilgili bilimsel değerlendirmeler yapan tıp uzmanlık alanlarından biridir. Türkiye’de Tıbbi Farmakoloji, Tıpta Uzmanlık Kurulu tarafından tanımlanan uzmanlık dalları arasında yer almaktadır.
Peki Tıbbi Farmakoloji doktorları ne yapar, hangi hastalara bakar ve hangi durumlarda Tıbbi Farmakoloji uzmanından görüş almak gerekir? Bu soruların yanıtı, bu uzmanlık alanının günlük klinik branşlardan biraz farklı bir çalışma alanına sahip olduğunu anlamayı gerektiriyor.
Tıbbi Farmakoloji nedir?
Tıbbi Farmakoloji, ilaçların insan organizmasındaki etkilerini ve ilaçlarla organizma arasındaki etkileşimleri inceleyen tıp dalıdır.
Farmakoloji yalnızca “hangi ilaç hangi hastalıkta kullanılır?” sorusuyla sınırlı değildir. Bir ilacın vücuda girdikten sonra nasıl emildiği, dokulara nasıl dağıldığı, nasıl metabolize edildiği ve vücuttan nasıl uzaklaştırıldığı da bu alanın kapsamındadır.
Bunun yanında ilacın hedef dokularda hangi mekanizmalar üzerinden etki oluşturduğu, doz ile etki arasındaki ilişki, istenmeyen etkiler, ilaç-ilaç etkileşimleri ve özel hasta gruplarında ilaçların kullanım özellikleri de değerlendirilir.
Türkiye’de Tıbbi Farmakoloji bağımsız bir tıp uzmanlık dalıdır ve güncel Tıpta Uzmanlık Kurulu çekirdek müfredatında yer almaktadır.
Tıbbi Farmakoloji doktoru ne iş yapar?
Tıbbi Farmakoloji uzmanının çalışmaları yalnızca reçete yazmak veya belirli bir hastalığı tedavi etmek şeklinde düşünülmemelidir.
Bu uzmanların görev alanı; ilaçların etkilerinin, güvenliliğinin ve klinik kullanımının bilimsel açıdan değerlendirilmesine kadar uzanabilir.
Çalışma alanına göre bir Tıbbi Farmakoloji uzmanı:
- İlaçların etki mekanizmalarını değerlendirir.
- İlaçların istenmeyen etkileri konusunda değerlendirme yapabilir.
- İlaç-ilaç etkileşimlerinin araştırılmasına katkı sağlar.
- İlaçların güvenlilik profillerinin değerlendirilmesinde görev alabilir.
- Klinik araştırmalarda görev alabilir.
- İlaçların uygun ve akılcı kullanımına yönelik bilimsel çalışmalara katkıda bulunabilir.
- Farmakovijilans çalışmalarında yer alabilir.
- İlaçların özel hasta gruplarındaki kullanımına ilişkin bilimsel değerlendirmeler yapabilir.
- Üniversitelerde tıp ve sağlık bilimleri öğrencilerine farmakoloji eğitimi verebilir.
- İlaç araştırmaları ve deneysel çalışmalar yürütebilir.
Dolayısıyla Tıbbi Farmakoloji uzmanı, sağlık sisteminde ilacın kendisini merkeze alan bir uzmanlık alanında çalışır.
Tıbbi Farmakoloji hangi konularla ilgilenir?
Farmakolojinin kapsamı oldukça geniştir. Bir ilacın yalnızca tedavi edici etkisi değil, insan vücudundaki bütün yolculuğu değerlendirilir.
Farmakokinetik: Vücut ilaca ne yapar?
Farmakokinetik, ilacın vücutta başına gelenleri inceler.
İlacın;
- emilimi,
- dağılımı,
- metabolizması,
- atılımı
bu başlık altında değerlendirilir.
Örneğin ağızdan alınan bir ilacın ne kadarının kana geçtiği, karaciğerde nasıl değişime uğradığı veya böbreklerden ne ölçüde atıldığı farmakokinetik açıdan önemlidir.
Bu nedenle böbrek ya da karaciğer fonksiyonlarında değişiklik bulunan kişilerde bazı ilaçların kullanım özellikleri farklılaşabilir.
Farmakodinami: İlaç vücutta ne yapar?
Farmakodinami ise ilacın organizma üzerindeki etkilerini ele alır.
Bir ilacın hangi reseptöre bağlandığı, hangi biyolojik yolu etkilediği, belirli bir dozda ne kadar etki oluşturduğu ve etkisinin ne kadar sürdüğü bu alanın konuları arasındadır.
Bu iki alan birlikte değerlendirildiğinde, bir ilacın neden belirli dozlarda ve belirli aralıklarla kullanılması gerektiği daha iyi anlaşılır.
İlaç yan etkileri Tıbbi Farmakolojinin konusu mudur?
Evet. İlaçların istenmeyen etkileri Tıbbi Farmakoloji açısından önemli çalışma alanlarından biridir.
Her ilaç, hedeflenen tedavi edici etkinin yanında istenmeyen etkilere de yol açabilir. Bu etkilerin görülme sıklığı ve şiddeti ilaçtan ilaca değişebilir. Ayrıca kişinin yaşı, eşlik eden hastalıkları, kullandığı diğer ilaçlar ve bazı bireysel özellikler de risk değerlendirmesinde önem taşıyabilir.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Bir ilacı kullandıktan sonra ortaya çıkan her belirti mutlaka o ilacın neden olduğu bir yan etki anlamına gelmez. İlaç ile ortaya çıkan olay arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi bilimsel bir inceleme gerektirebilir.
Bu nedenle özellikle birden fazla ilaç kullanan kişilerde ortaya çıkan şüpheli ilaç reaksiyonları sağlık profesyonelleri tarafından değerlendirilmelidir.
Farmakovijilans nedir?
Farmakovijilans, ilaçların güvenliliğinin kullanım sürecinde izlenmesini ifade eden önemli bir çalışma alanıdır.
İlaçlar ruhsatlandırılmadan önce klinik araştırmalardan geçirilir. Ancak klinik araştırmaların katılımcı sayısı, takip süresi ve çalışma koşulları gerçek yaşam kullanımının tamamını yansıtmayabilir. İlaç çok daha geniş bir toplulukta kullanılmaya başladığında daha önce fark edilmemiş bazı güvenlilik sinyalleri ortaya çıkabilir.
Farmakovijilans sistemlerinin amacı bu tür istenmeyen etkileri belirlemek, değerlendirmek ve ilaçların yarar-risk dengesinin sürekli izlenmesine katkıda bulunmaktır.
Dünya Sağlık Örgütü de farmakovijilansı, ilaçlarla ilişkili istenmeyen etkilerin veya diğer sorunların saptanması, değerlendirilmesi, anlaşılması ve önlenmesine yönelik bilim ve faaliyetler bütünü olarak tanımlamaktadır.
Bu alan yalnızca ilaçlarla sınırlı olmayıp aşılar ve diğer tıbbi ürünlerin güvenlilik takibini de kapsayabilir.
İlaç etkileşimleri neden önemlidir?
Bir kişinin aynı anda birden fazla ilaç kullanması durumunda ilaçların birbirleriyle etkileşime girme ihtimali vardır.
Bu etkileşim bazı durumlarda bir ilacın etkisini artırabilir veya azaltabilir. Bazı durumlarda ise istenmeyen etkilerin ortaya çıkma ihtimalini değiştirebilir.
Özellikle çok sayıda ilaç kullanan, ileri yaşta olan veya birden fazla kronik hastalığı bulunan kişilerde ilaçların birlikte kullanımının dikkatli değerlendirilmesi önemlidir.
Bunun yanında reçetesiz kullanılan ilaçlar, bitkisel ürünler ve besin destekleri de sağlık çalışanına bildirilmelidir. “Doğal” olması bir ürünün başka ilaçlarla etkileşime girmeyeceği anlamına gelmez.
Tıbbi Farmakoloji doktoruna hangi durumlarda başvurulur?
Burada Tıbbi Farmakoloji ile diğer klinik uzmanlıklar arasındaki farkı bilmek önemlidir.
Tıbbi Farmakoloji uzmanı, örneğin dahiliye veya kardiyoloji uzmanı gibi belirli bir organ sisteminin hastalıklarını rutin biçimde tedavi eden bir klinik branş olarak değerlendirilmez. Bu nedenle herkesin doğrudan Tıbbi Farmakoloji polikliniğine başvurması gereken bir durum yoktur.
Bununla birlikte bazı özel durumlarda Tıbbi Farmakoloji uzmanının değerlendirmesi veya görüşü yararlı olabilir.
İlaç yan etkisi şüphesi olduğunda
Bir ilacı kullanmaya başladıktan sonra ortaya çıkan belirti ile ilaç arasında ilişki olup olmadığı konusunda değerlendirme gerektiğinde farmakoloji uzmanlığından görüş alınabilir.
Özellikle birden fazla ilaç kullanılıyorsa durum daha karmaşık hale gelebilir.
Birden fazla ilaç kullanılıyorsa
Polifarmasi olarak adlandırılan çoklu ilaç kullanımı özellikle ileri yaşta ve birden fazla kronik hastalığı olan kişilerde sık karşılaşılan bir durumdur.
Bu kişilerin ilaç tedavilerinin düzenlenmesi öncelikle ilgili klinik hekimlerin sorumluluğundadır. Ancak karmaşık ilaç etkileşimleri veya ilaç güvenliliğiyle ilgili özel bir soru olduğunda farmakoloji danışmanlığı gündeme gelebilir.
İlaç tedavisiyle ilgili olağandışı bir sorun yaşandığında
İlacın beklenen etkiyi göstermemesi, beklenmeyen bir reaksiyon ortaya çıkması veya bir ilacın güvenliliğiyle ilgili özel bir soru bulunması halinde, klinik değerlendirmeye ek olarak farmakolojik görüş gerekebilir.
Burada temel yaklaşım, kişinin kendi kendine ilaç kesmesi veya doz değiştirmesi yerine hekim değerlendirmesinin yapılmasıdır.
Tıbbi Farmakoloji uzmanı reçete yazar mı?
Tıbbi Farmakoloji bir tıp uzmanlık dalıdır. Ancak bu uzmanlığın günlük çalışma biçimi, doğrudan hastalık tedavisi yapan klinik branşlardan farklı olabilir.
Bir Tıbbi Farmakoloji uzmanının reçete düzenleyip düzenlememesi ve hangi koşullarda hasta değerlendirdiği çalıştığı sağlık kurumunun yapısına ve görev tanımına bağlı olarak değişebilir.
Bu nedenle “Tıbbi Farmakoloji doktoru sadece araştırma yapar” veya “her ilaç sorununda doğrudan bu uzmana gidilmelidir” şeklinde genelleme yapmak doğru değildir.
Tıbbi Farmakoloji ile eczacılık arasındaki fark nedir?
İki alan ilaçlarla yakından ilgilidir ancak eğitimleri ve mesleki görevleri farklıdır.
Tıbbi Farmakoloji uzmanı, tıp fakültesi eğitimi sonrasında Tıbbi Farmakoloji uzmanlık eğitimi almış hekimdir.
Eczacı ise eczacılık fakültesinden mezun olan sağlık meslek mensubudur ve ilaçların hazırlanması, saklanması, temini, kullanımı ve ilaç danışmanlığı gibi alanlarda önemli görevler üstlenir.
Her iki meslek grubu da ilaçların güvenli ve akılcı kullanımında sağlık sisteminin farklı noktalarında rol oynar.
Tıbbi Farmakoloji ile klinik branşlar arasındaki ilişki
İlaç tedavisi neredeyse bütün klinik tıp alanlarının ortak konularından biridir.
Kardiyoloji kalp-damar hastalıklarının tedavisinde kullanılan ilaçlarla, nöroloji sinir sistemi üzerinde etkili ilaçlarla, psikiyatri merkezi sinir sistemi ilaçlarıyla, onkoloji antikanser tedavilerle yakından ilgilenir.
Tıbbi Farmakoloji ise ilaçların kendisini ve ilaç-organizma ilişkisini daha temel ve sistematik bir çerçevede ele alır.
Bu nedenle farmakoloji uzmanları klinisyenlerle, araştırmacılarla, eczacılarla ve diğer sağlık profesyonelleriyle birlikte çalışabilir.
Klinik araştırmalarda Tıbbi Farmakolojinin yeri
Yeni ilaçların geliştirilmesi uzun ve çok aşamalı bir süreçtir.
İlaç adaylarının laboratuvar ve klinik araştırmalardan geçirilmesi, etkinlik ve güvenlilik açısından değerlendirilmesi ve elde edilen verilerin bilimsel olarak yorumlanması gerekir.
Tıbbi Farmakoloji uzmanları bu süreçte ilaçların farmakolojik özellikleri, doz-cevap ilişkileri, güvenlilik verileri ve klinik araştırmaların çeşitli aşamalarında görev alabilir.
Ancak bir ilacın klinik araştırmada incelenmesi, o ilacın kesin olarak etkili veya güvenli olduğu anlamına gelmez. Araştırmaların amacı zaten bu sorulara bilimsel kanıt üretmektir.
Tıbbi Farmakoloji doktoru seçerken nelere dikkat edilmeli?
Bir doktor ararken öncelikle ihtiyacın gerçekten Tıbbi Farmakoloji uzmanlığıyla ilişkili olup olmadığına bakmak gerekir.
Örneğin temel sorun belirli bir hastalığın tanı ve tedavisi ise çoğu zaman ilgili klinik uzmanlık dalı daha uygun başlangıç noktasıdır.
Buna karşılık ilaç yan etkileri, çoklu ilaç kullanımı, karmaşık ilaç etkileşimleri veya ilaç güvenliliğiyle ilgili özel bir değerlendirme ihtiyacı söz konusuysa Tıbbi Farmakoloji alanında çalışan bir hekimin uzmanlığı araştırılabilir.
Doktor seçiminde ayrıca hekimin çalıştığı kurum, ilgili konuda sunduğu hizmetin kapsamı ve gerektiğinde diğer uzmanlıklarla birlikte değerlendirme yapabilme olanakları dikkate alınabilir.
Tıbbi Farmakoloji doktoruna giderken hangi bilgiler hazırlanmalı?
İlaçlarla ilgili bir değerlendirme yapılacaksa kullanılan ilaçların mümkün olduğunca eksiksiz bilinmesi önemlidir.
Randevu öncesinde şu bilgilerin hazırlanması yararlı olabilir:
- Kullanılan reçeteli ilaçlar
- Reçetesiz alınan ilaçlar
- Vitamin ve mineral ürünleri
- Bitkisel ürünler ve besin destekleri
- İlaçların yaklaşık kullanım dozları
- Bilinen ilaç alerjileri
- Daha önce yaşanmış önemli ilaç reaksiyonları
- Varsa kronik hastalıklar
- İlaç kullanmaya başladıktan sonra ortaya çıkan yeni belirtiler
Özellikle birden fazla ilaç kullanılıyorsa ilaç kutularının veya güncel ilaç listesinin yanında bulundurulması karışıklıkları azaltabilir.
İlaçlarla ilgili hangi durumlarda kendi kendine karar verilmemeli?
İlaçların etkileri kişiden kişiye değişebilir. Bu nedenle başkasına iyi gelen bir ilacın aynı şekilde başka bir kişide de uygun olacağı varsayılmamalıdır.
Doktorun önerdiği bir ilacın dozunu kendi kendine artırmak veya azaltmak, tedaviyi aniden bırakmak, başka bir kişinin ilacını kullanmak ya da reçetesiz ilaçları düzenli tedavinin yerine koymak güvenli bir yaklaşım olmayabilir.
Özellikle düzenli kullanılan ilaçlarda tedavinin değiştirilmesi gerekiyorsa bunu takip eden hekimle görüşmek gerekir.
Şiddetli veya hızla gelişen nefes darlığı, bilinç değişikliği, bayılma, yaygın ciddi alerjik reaksiyon belirtileri gibi acil olabilecek durumlarda ise Tıbbi Farmakoloji randevusu beklenmemeli, acil sağlık hizmetlerine başvurulmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Tıbbi Farmakoloji doktoru hangi hastalıklara bakar?
Tıbbi Farmakoloji belirli bir hastalık grubundan çok ilaçların etkileri, güvenliliği, yan etkileri ve ilaç-organizma etkileşimleri üzerine yoğunlaşan bir uzmanlık alanıdır. Bu nedenle klasik anlamda belirli bir organ sisteminin hastalıklarını tedavi eden bir branş değildir.
Tıbbi Farmakoloji doktoruna ilaç yan etkisi için gidilir mi?
İlaçla ilişkili olduğu düşünülen istenmeyen etkiler Tıbbi Farmakolojinin çalışma alanlarından biridir. Ancak ilk değerlendirme çoğu durumda ilacı reçete eden veya hastayı takip eden hekim tarafından yapılabilir; gerektiğinde farmakoloji uzmanından görüş alınabilir.
Tıbbi Farmakoloji ile farmakoloji aynı şey midir?
Farmakoloji daha geniş bir bilim alanıdır. Tıbbi Farmakoloji ise Türkiye’de tıp uzmanlık dalları arasında yer alan ve insan sağlığı ile ilaçların ilişkisine odaklanan uzmanlık alanıdır.
Birden fazla ilaç kullanıyorsam Tıbbi Farmakoloji uzmanına gitmeli miyim?
Çoklu ilaç kullanımı tek başına mutlaka Tıbbi Farmakoloji uzmanına başvurmayı gerektirmez. Ancak ilaç etkileşimleri, yan etkiler veya tedavinin güvenliliği konusunda karmaşık bir soru varsa ilgili hekimler tarafından farmakoloji danışmanlığı değerlendirilebilir.
Tıbbi Farmakoloji uzmanı yeni ilaçların araştırılmasına katılır mı?
Evet. Tıbbi Farmakoloji uzmanları klinik araştırmalar, ilaçların etki mekanizmaları, farmakokinetik ve farmakodinamik özellikleri, güvenlilik değerlendirmeleri ve ilaç geliştirme süreçlerinde görev alabilir.
İlaç yan etkisi yaşadığımı düşünüyorsam ilacı kendim bırakmalı mıyım?
İlacın kesilmesi veya dozunun değiştirilmesi ilacın türüne ve kişinin durumuna göre farklı sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle acil bir durum söz konusu değilse ilacı kendi kendine değiştirmek yerine ilacı reçete eden hekim veya uygun bir sağlık profesyoneliyle görüşmek daha güvenlidir. Ciddi ve hızlı gelişen belirtilerde acil tıbbi değerlendirme gerekir.
