Afazi, kişinin daha önce edindiği dil becerilerini kullanmasını etkileyen nörolojik bir iletişim bozukluğudur. Konuşurken doğru kelimeyi bulamama, söylenenleri anlamakta zorlanma, okuma veya yazmada güçlük şeklinde ortaya çıkabilir. Bazı kişiler konuşmakta belirgin şekilde zorlanırken konuşulanları büyük ölçüde anlayabilir; bazı kişilerde ise konuşma akıcı olmasına rağmen kullanılan kelimeler anlam bakımından hatalı olabilir.
Afazi çoğunlukla beynin dil işlevlerinden sorumlu bölgelerinin hasar görmesi sonucunda gelişir. En sık neden inmedir. Bununla birlikte kafa travması, beyin tümörleri, beyin enfeksiyonları ve bazı ilerleyici nörolojik hastalıklar da afaziye yol açabilir.
Afazi yalnızca kişinin kendisini ifade etmesini değil, günlük yaşamını da etkileyebilir. Telefon görüşmesi yapmak, bir form doldurmak, gazete okumak, alışverişte ihtiyaçlarını anlatmak veya yakınlarıyla sohbet etmek zorlaşabilir. Bu nedenle değerlendirme ve tedavide yalnızca konuşmanın ne kadar düzeldiğine değil, kişinin günlük iletişim kurma becerisine de bakılır.
Afazi Nedir?
Afazi, beynin dil ağlarında meydana gelen hasar sonucunda kişinin dili anlama veya kullanma becerisinin bozulmasıdır. Konuşma, konuşulan dili anlama, okuma ve yazma gibi farklı dil alanları etkilenebilir. Afazi, kişinin zekâsının kaybolduğu anlamına gelmez. Özellikle inme sonrasında ortaya çıkan afazide kişinin düşünceleri ve söylemek istedikleri büyük ölçüde korunmuş olabilir; ancak bunları kelimelere dökmek veya karşı tarafın söylediklerini anlamlandırmak zorlaşabilir.
Dil işlevleri çoğu insanda beynin sol yarımküresindeki belirli bölgeler ve bu bölgeler arasındaki bağlantılarla ilişkilidir. Ancak dilin beyindeki organizasyonu kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bu nedenle afazinin özellikleri, yalnızca tek bir beyin bölgesinin etkilenmesiyle açıklanamayabilir.
Afazinin farklı görünümleri vardır. Örneğin:
Konuşmanın akıcılığının azaldığı afazi
Bu tabloda kişi söylemek istediğini biliyor olabilir ancak kelimeleri çıkarmakta zorlanır. Konuşma yavaş, kısa ve çaba gerektirir hale gelebilir. Kişi çoğu zaman yaşadığı güçlüğün farkındadır.
Konuşmanın akıcı ancak anlamanın bozulduğu afazi
Kişi uzun ve akıcı cümleler kurabilir ancak kullanılan kelimeler yanlış olabilir veya konuşmanın genel anlamı anlaşılmayabilir. Söylenenleri ve yazılı ifadeleri anlamakta da güçlük yaşanabilir.
Anomik afazi
Daha hafif veya belirli dil alanlarının etkilendiği bazı durumlarda temel sorun kelime bulmadır. Kişi bir nesnenin ne olduğunu bilir ancak adını söylemekte zorlanabilir. Örneğin “kalem” kelimesini hatırlayamadığında “yazı yazdığımız şey” gibi dolaylı ifadeler kullanabilir.
Global afazi
Beyindeki dil ağlarının geniş bir bölümünün etkilenmesiyle ortaya çıkabilir. Konuşma, anlama, okuma ve yazma becerilerinin birden fazla alanında belirgin güçlük görülebilir.
Bu sınıflandırmalar klinik değerlendirmede yararlı olsa da afaziler her zaman tek bir kategoriye tam olarak uymaz. Bir kişide farklı afazi özellikleri aynı anda görülebilir.
Afaziyi dizartriden de ayırmak gerekir. Dizartride temel sorun, konuşma için gerekli kasların ve motor kontrolün etkilenmesine bağlı olarak seslerin doğru çıkarılamamasıdır. Afazide ise asıl sorun dilin işlenmesi ve kullanılmasıyla ilgilidir. Bu iki durum aynı kişide birlikte de görülebilir.
Afazi Nedenleri
Afazinin en sık nedeni inmedir. Beynin dil işlevlerinden sorumlu bölgelerine giden kan akımının azalması veya kesilmesi ya da beyin damarındaki kanama sonucunda dil işlevleri etkilenebilir. Afazi, inmeden hemen sonra aniden ortaya çıkabileceği gibi, iyileşme sürecinde özellikleri zaman içinde değişebilir.
Bunun dışında afaziye neden olabilecek durumlar arasında şunlar bulunur:
- Kafa travmaları
- Beyin tümörleri
- Beyin cerrahisi sonrasında oluşan hasarlar
- Beyin enfeksiyonları
- Beyin dokusunu etkileyen bazı nörolojik hastalıklar
- Alzheimer hastalığı ve bazı diğer demans türleri
- Primer progresif afazi gibi ilerleyici dil bozuklukları
Afazinin başlangıç şekli de nedene ilişkin önemli ipuçları verebilir. Örneğin inme veya kafa travmasına bağlı afazi çoğunlukla ani başlangıçlıdır. Buna karşılık bazı nörodejeneratif hastalıklarda dil becerilerindeki bozulma yavaş ve ilerleyici şekilde ortaya çıkabilir.
Özellikle daha önce herhangi bir iletişim sorunu olmayan bir kişinin aniden konuşamaması, söylenenleri anlamaması veya kelimeleri belirgin şekilde karıştırmaya başlaması inme belirtisi olabilir. Böyle bir durumda afazinin nedenini araştırmak için beklemek yerine acil tıbbi değerlendirme gerekir.
Afazi Belirtileri
Afazinin belirtileri, beynin hangi bölgelerinin ve dil işlevlerinin ne ölçüde etkilendiğine bağlı olarak değişir.
En sık karşılaşılan belirtilerden bazıları şunlardır:
- Kelime bulmakta zorlanma
- Yanlış kelimeler kullanma
- Konuşurken sık sık duraksama
- Söylenmek isteneni cümle haline getirmekte zorlanma
- Konuşulan dili anlamakta güçlük
- Okuma güçlüğü
- Yazma güçlüğü
- Yazılan kelimeleri veya cümleleri anlamakta zorlanma
- Bir nesnenin adını söyleyememe
- Aynı kelimeyi veya ifadeyi tekrar tekrar kullanma
- Sözcükleri veya sesleri birbirine karıştırma
- Uzun ve akıcı konuşmaya rağmen anlamın bozulması
Bazı kişiler konuşurken zorlanırken yazılı anlatımda daha başarılı olabilir. Bazılarında ise konuşma, okuma ve yazma birlikte etkilenebilir. Bu nedenle yalnızca “konuşabiliyor mu?” sorusu afazinin değerlendirilmesi için yeterli değildir.
Afazinin önemli bir özelliği de belirtilerin kişinin iletişim ihtiyacına göre farklı görünmesidir. Örneğin kişi basit bir soruya yanıt verebilirken telefonda konuşmakta veya bir metni okumakta zorlanabilir.
Ayrıca afazi ile bilişsel işlev bozukluğunu birbirine eşitlememek gerekir. Afazisi olan her kişinin düşünme veya zekâ işlevlerinde genel bir bozulma olduğu söylenemez. Dil ve biliş birbiriyle ilişkili olsa da aynı şey değildir.
Afazi Nasıl Teşhis Edilir?
Afazi tanısı, kişinin dil ve iletişim becerilerinin ayrıntılı biçimde değerlendirilmesiyle konur. Öncelikle afaziye neden olabilecek nörolojik durum araştırılır.
Doktor değerlendirmesinde kişinin ne zaman ve nasıl konuşma veya anlama güçlüğü yaşamaya başladığı, eşlik eden diğer belirtiler, geçirilmiş hastalıklar ve kullanılan ilaçlar gibi bilgiler önem taşır.
Nörolojik muayenenin yanında beynin görüntülenmesi de gerekebilir. Bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans görüntüleme gibi yöntemlerle beyinde inme, kanama, tümör veya başka bir yapısal değişiklik olup olmadığı araştırılabilir.
Dil değerlendirmesinde ise kişinin:
- Konuşulanı anlaması
- Sorulara yanıt vermesi
- Nesneleri ve kişileri adlandırması
- Kelime ve cümleleri tekrar etmesi
- Kendiliğinden konuşması
- Okuması
- Yazması
- Günlük iletişim sırasında kendisini ifade edebilmesi
gibi farklı becerileri değerlendirilir. Bu değerlendirme konuşma ve dil terapisi konusunda uzman sağlık profesyonelleri tarafından ayrıntılı testlerle yapılabilir.
Değerlendirme sırasında kişinin konuştuğu dil, eğitim geçmişi, günlük yaşamda kullandığı iletişim biçimleri ve yakınlarının gözlemleri de önemlidir. Özellikle birden fazla dil kullanan kişilerde değerlendirme, kullanılan dillerin tamamı dikkate alınarak planlanmalıdır.
Afazi Tedavisi
Afazi tedavisinde ilk adım, altta yatan nedeni belirlemek ve mümkünse bu nedeni tedavi etmektir. İnme söz konusuysa öncelik inmenin türüne ve zamanlamasına göre acil nörolojik tedavinin uygulanmasıdır. Daha sonra dil ve iletişim becerilerinin yeniden kazanılması için rehabilitasyon süreci başlar.
Afazi rehabilitasyonunun temel unsurlarından biri dil ve konuşma terapisidir. Tedavi, kişinin hangi dil becerilerinde zorlandığına ve günlük yaşamda hangi iletişim hedeflerine ulaşmak istediğine göre kişiselleştirilir.
Tedavide hedef yalnızca daha fazla kelime söylemek değildir. Kişinin günlük yaşamda kendisini daha iyi ifade edebilmesi, karşısındaki kişiyi anlayabilmesi, konuşmaya katılabilmesi ve mümkün olduğunca bağımsız iletişim kurabilmesi de tedavinin önemli parçalarıdır.
Bazı yöntemler bozulmuş dil becerilerinin yeniden kazanılmasını hedeflerken bazı yöntemler kişinin mevcut becerilerini kullanarak iletişim kurmasını kolaylaştırır. Gerektiğinde resimler, yazılı kelimeler, iletişim kartları, tablet veya bilgisayar tabanlı yardımcı sistemlerden yararlanılabilir.
Afazi tamamen düzelir mi?
Afazinin seyri kişiden kişiye önemli ölçüde değişir. İyileşme; afazinin nedenine, beynin etkilenen bölgesine ve hasarın genişliğine, başlangıçtaki dil bozukluğunun şiddetine, kişinin genel sağlık durumuna ve rehabilitasyona verilen yanıta bağlıdır.
Özellikle inme sonrasında ilk aylarda belirgin bir toparlanma görülebilir. Ancak iyileşmenin yalnızca ilk haftalar veya aylarla sınırlı olduğu düşünülmemelidir. Bazı kişilerde daha uzun süre boyunca ilerleme devam edebilir.
Bu nedenle “ilk aylarda düzelmediyse artık düzelmez” şeklinde kesin bir yaklaşım doğru değildir.
Afazi Kimler Risk Altında?
Afazi için en önemli risk faktörü, afaziye neden olabilecek beyin hastalıklarının ortaya çıkmasıdır. Bu nedenle özellikle inme riskini artıran durumlar önem taşır.
İleri yaş, yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol, sigara kullanımı, kalp-damar hastalıkları ve bazı kalp ritim bozuklukları inme riskini artırabilir. Bunun yanında kafa travmaları, beyin tümörleri ve bazı nörolojik hastalıklar da afazi açısından risk oluşturabilir.
Afazi yalnızca ileri yaşta görülen bir durum değildir. Travmatik beyin yaralanmaları veya diğer nörolojik nedenler sonucunda daha genç kişilerde de ortaya çıkabilir.
İlerleyici nörolojik hastalıklarda ise dil bozukluğu bazen hastalığın ilk belirgin belirtisi olabilir. Primer progresif afazi olarak adlandırılan tabloda başlangıçta temel sorun dil kullanımıdır; hastalık ilerledikçe başka bilişsel veya nörolojik belirtiler de tabloya eklenebilir.
Afazi Önleme ve Korunma Yolları
Afaziyi doğrudan önleyen tek bir yöntem yoktur. Ancak afazinin en sık nedenlerinden biri olan inmeyi önlemeye yönelik yaşam tarzı ve tıbbi yaklaşımlar önemlidir.
Kan basıncının düzenli takip edilmesi, diyabet ve kolesterol yüksekliğinin kontrol altında tutulması, sigaradan uzak durulması, düzenli fiziksel aktivite yapılması, dengeli beslenme ve kalp-damar sağlığının korunması inme riskini azaltmaya yardımcı olabilir.
Özellikle daha önce inme veya geçici iskemik atak geçirmiş kişilerde hekim tarafından belirlenen koruyucu tedavilerin düzenli uygulanması önemlidir.
Kafa travmalarını önlemek de afazinin bazı nedenlerinden korunmada rol oynar. Trafikte emniyet kemeri kullanılması, bisiklet veya motosiklet kullanırken uygun koruyucu ekipmanların tercih edilmesi gibi önlemler beyin yaralanmalarının riskini azaltabilir.
Burada önemli olan nokta, afaziyi önlemekten çok afaziye yol açabilecek beyin hasarlarının riskini azaltmaya odaklanmaktır.
Afazi Ölümcül müdür?
Afazinin kendisi tek başına ölümcül bir hastalık değildir. Ancak afaziye neden olan durum ciddi olabilir.
Örneğin afazi aniden ortaya çıkmışsa, bunun nedeni inme olabilir. İnme, acil değerlendirme ve tedavi gerektiren ciddi bir sağlık sorunudur. Bu nedenle yeni başlayan ani konuşma veya anlama bozukluğu “sadece konuşma problemi” olarak değerlendirilmemelidir.
Özellikle konuşma bozukluğuna yüzün bir tarafında düşme, bir kolda veya bacakta güçsüzlük ya da uyuşma, görme bozukluğu, denge kaybı veya ani şiddetli baş ağrısı gibi belirtiler eşlik ediyorsa acil tıbbi yardım alınmalıdır.
Afazinin uzun dönem seyri ise altta yatan hastalığa göre değişir. İnme sonrası gelişen afazinin seyri ile ilerleyici nörolojik bir hastalığa bağlı gelişen afazinin seyri aynı değildir. Bu nedenle tek başına afaziye bakarak yaşam süresi veya hastalığın geleceği hakkında kesin bir öngörüde bulunmak doğru olmaz.
Afaziye Hangi Doktorlar Bakar?
Afazinin değerlendirilmesi ve tedavisi çoğu zaman birden fazla sağlık profesyonelinin birlikte çalışmasını gerektirir.
İlk değerlendirmede nöroloji uzmanı, afazinin altında yatan nörolojik nedeni araştırır. İnme, beyin damar hastalıkları, beyin tümörleri veya nörodejeneratif hastalıklar gibi durumların değerlendirilmesinde nörolojinin rolü önemlidir.
Bunun yanında dil ve konuşma terapistleri, afazinin ayrıntılı dil değerlendirmesini ve rehabilitasyonunu yürütür. Konuşma, anlama, okuma, yazma ve günlük iletişim becerileri değerlendirilerek kişiye uygun terapi hedefleri belirlenebilir.
Hastalığın nedenine göre beyin ve sinir cerrahisi, fizik tedavi ve rehabilitasyon, psikiyatri, geriatri veya onkoloji gibi farklı branşların değerlendirmesi de gerekebilir.
Özellikle inme sonrası rehabilitasyonda yalnızca dil ve konuşma becerileri değil, hareket, yutma, günlük yaşam aktiviteleri ve psikososyal durum da ele alınabilir.
Afazi ile Başa Çıkma
Afazi yalnızca kişinin değil, ailesinin ve yakın çevresinin iletişim biçimini de değiştirebilir. Bu süreçte en önemli noktalardan biri, kişinin konuşmasının yavaşlamasının düşünemediği veya söylenenleri anlamadığı anlamına gelmediğini bilmektir.
Yakınlarının iletişim sırasında biraz daha fazla zaman tanıması yararlı olabilir. Kısa ve açık cümleler kullanmak, gerekirse önemli kelimeleri yazmak, gürültülü ortamları azaltmak ve kişinin konuşmayı tamamlamasına fırsat vermek iletişimi kolaylaştırabilir.
Kişinin yaptığı her dil hatasını düzeltmeye çalışmak ise iletişimi zorlaştırabilir. Bunun yerine ne anlatmak istediğini anlamaya çalışmak ve farklı iletişim yollarına izin vermek daha yapıcıdır. Konuşmak mümkün olmadığında işaret etmek, yazmak, çizmek veya resimlerden yararlanmak da iletişimin bir parçası olabilir.
Aile üyelerinin terapi sürecine katılması da günlük yaşamda öğrenilen iletişim stratejilerinin kullanılmasını kolaylaştırabilir. Dil ve konuşma terapisi yalnızca klinikte yapılan çalışmalardan ibaret değildir; günlük iletişim ortamlarının da rehabilitasyon sürecinin bir parçası haline gelmesi önemlidir.
Afazi ile yaşayan kişinin sosyal yaşamdan mümkün olduğunca uzaklaşmaması da önemlidir. Konuşmanın zorlaşması kişinin sohbetlerden, aile kararlarından veya sosyal etkinliklerden dışlanmasına yol açmamalıdır. İletişim biçimi değişebilir; ancak kişinin iletişim hakkı ve sosyal yaşama katılımı devam eder.
Sık Sorulan Sorular
Afazi sadece konuşma bozukluğu mudur?
Hayır. Afazi konuşmanın yanı sıra konuşulanı anlama, okuma ve yazma gibi dil becerilerini de etkileyebilir. Kişide hangi alanların etkilendiği ve etkilenme düzeyi farklılık gösterebilir.
Afazi en sık neden olur?
Afazinin en sık nedeni inmedir. Bunun dışında kafa travması, beyin tümörleri, beyin enfeksiyonları ve bazı ilerleyici nörolojik hastalıklar da afaziye yol açabilir.
Afazisi olan kişi söylenenleri anlar mı?
Her zaman aynı değildir. Bazı afazi türlerinde kişi konuşulanları büyük ölçüde anlayabilirken kendisini ifade etmekte zorlanır. Bazı durumlarda ise konuşulan ve yazılan dili anlamak da belirgin şekilde bozulabilir.
Afazi tamamen iyileşebilir mi?
Bazı kişilerde dil ve iletişim becerileri önemli ölçüde toparlanabilir. Ancak iyileşmenin düzeyi ve süresi afazinin nedenine, beyin hasarının özelliklerine ve rehabilitasyona verilen yanıta göre değişir.
Afazi için hangi doktora başvurulmalıdır?
Özellikle yeni başlayan afazide öncelikle nörolojik değerlendirme gerekir. Dil ve konuşma terapistleri ise afazinin ayrıntılı değerlendirilmesi ve rehabilitasyonunda önemli rol üstlenir.
Konuşma aniden bozulduğunda beklemek gerekir mi?
Hayır. Daha önce olmayan ani konuşma veya anlama bozukluğu inme belirtisi olabilir ve acil değerlendirme gerektirir. Özellikle eşlik eden güçsüzlük, yüz asimetrisi, görme veya denge bozukluğu varsa acil yardım alınmalıdır.
