İş ve meslek hastalıkları doktorları, kişinin yaptığı iş ile sağlık durumu arasındaki ilişkiyi değerlendiren hekimlerdir. İşyerindeki kimyasal maddeler, toz, gürültü, titreşim, radyasyon, biyolojik etkenler, ergonomik koşullar veya diğer çalışma ortamı risklerinin sağlığı nasıl etkileyebileceği bu uzmanlık alanının temel konuları arasındadır.
Ancak iş ve meslek hastalıkları yalnızca belirli bir hastalığın tedavisinden ibaret değildir. Hekim, hastanın yakınmalarını değerlendirirken yaptığı işi, çalışma süresini, maruz kaldığı etkenleri ve bu maruziyetin zaman içindeki seyrini de dikkate alır. Gerektiğinde hastalığın işle ilişkisini ortaya koymak, erken fark edilmesini sağlamak ve aynı riskin devam etmesini önlemeye yönelik öneriler geliştirmek de değerlendirme sürecinin parçasıdır.
Dünya Sağlık Örgütü, iş sağlığını çalışanların fiziksel, ruhsal ve sosyal iyilik hâlinin korunması ve geliştirilmesiyle birlikte çalışma koşullarının sağlık açısından uygun hâle getirilmesini amaçlayan çok disiplinli bir alan olarak tanımlar. İş ve meslek hastalıkları uzmanlığı da bu yaklaşımın tıbbi yönünde yer alır.
İş ve meslek hastalıkları nedir?
Her hastalık meslek hastalığı değildir. Bir sağlık sorununun meslek hastalığı olarak değerlendirilmesinde, hastalık ile iş sırasında ortaya çıkan belirli bir maruziyet veya çalışma koşulu arasında tıbbi ve bilimsel olarak değerlendirilebilir bir ilişki bulunması önemlidir.
Örneğin bir kişinin uzun süre belirli bir kimyasal maddeye maruz kalması ile ortaya çıkan hastalık arasında ilişki bulunabilir. Benzer şekilde yoğun gürültüye maruz kalma işitme kaybıyla, bazı mineral tozların solunması akciğer hastalıklarıyla, tekrarlayan fiziksel yüklenmeler ise kas-iskelet sistemi sorunlarıyla ilişkili olabilir.
Uluslararası Çalışma Örgütü’nün meslek hastalıkları yaklaşımında da hastalık ile iş kaynaklı etken arasındaki nedensel ilişkinin değerlendirilmesinde klinik bulguların yanı sıra kişinin mesleki geçmişi, iş analizi ve maruz kalınan risk faktörlerinin belirlenmesi önem taşır.
Burada önemli bir ayrım vardır: işle ilişkili hastalık ile meslek hastalığı ifadeleri her zaman birbirinin yerine kullanılmaz. Bir hastalığın ortaya çıkmasında iş koşulları etkili olabilir ancak hastalığın gelişiminde yaş, genetik özellikler, yaşam tarzı veya iş dışındaki maruziyetler gibi başka faktörler de rol oynayabilir. Bu nedenle değerlendirme yalnızca hastalığın adına bakılarak yapılmaz.
İş ve Meslek Hastalıkları doktoru hangi konularla ilgilenir?
İş ve Meslek Hastalıkları, Türkiye’de tıpta uzmanlık eğitimi kapsamında yer alan bir yan dal uzmanlık alanıdır. Tıpta Uzmanlık Kurulu’nun güncel uzmanlık dokümanlarında da İş ve Meslek Hastalıkları ayrı bir uzmanlık alanı olarak yer almaktadır.
Bu alanda çalışan hekimlerin değerlendirmesi, klasik bir poliklinik muayenesinden biraz farklıdır. Hastanın sağlık durumunun yanında çalışma ortamı ve maruziyet öyküsü de ayrıntılı biçimde ele alınır.
Başlıca çalışma konuları arasında şunlar bulunur:
- Kimyasal maddelere bağlı sağlık sorunları
- Toz ve partiküllere bağlı akciğer hastalıkları
- Mesleki astım ve diğer mesleki solunum sistemi hastalıkları
- Gürültüye bağlı işitme sorunları
- Titreşime bağlı hastalıklar
- Radyasyon ve diğer fiziksel etkenlerin sağlık üzerindeki etkileri
- Mesleki cilt hastalıkları
- Kas-iskelet sistemi sorunları
- Biyolojik etkenlere bağlı mesleki hastalıklar
- Bazı mesleki kanserler
- İşle ilişkili psikososyal sağlık sorunları
- Çalışma koşullarına bağlı diğer sağlık problemleri
Uluslararası meslek hastalıkları sınıflandırmalarında kimyasal, fiziksel ve biyolojik etkenlerin yanı sıra solunum sistemi, cilt, kas-iskelet sistemi, kanser ve bazı ruhsal-davranışsal hastalıklar da ele alınmaktadır.
Kimyasal maddelere bağlı hastalıklar
Bazı işlerde çalışanlar düzenli olarak solventler, metaller, gazlar, mineral asitler veya başka kimyasal maddelerle karşılaşabilir.
Burada yalnızca kullanılan maddenin adı önemli değildir. Maruziyetin miktarı, süresi, nasıl gerçekleştiği, koruyucu önlemlerin bulunup bulunmadığı ve kişinin çalışma geçmişi de değerlendirilir.
Bazı kimyasallar solunum sistemi, sinir sistemi, kan yapımı, böbrek, karaciğer veya cilt üzerinde etkiler oluşturabilir. Kurşun, cıva, kadmiyum, arsenik ve benzen gibi maddeler uluslararası meslek hastalıkları listelerinde özel olarak yer alan kimyasal etkenlere örnek verilebilir.
Toz ve mesleki akciğer hastalıkları
Madencilik, taş işleme, bazı inşaat faaliyetleri, dökümhaneler ve çeşitli endüstriyel üretim süreçlerinde solunabilir tozlara maruziyet söz konusu olabilir.
Silika içeren tozlar, asbest ve bazı metal veya mineral tozları uzun süreli maruziyetlerde önemli sağlık riskleri oluşturabilir. Silikozis, asbestoz ve bazı diğer pnömokonyozlar mesleki solunum hastalıklarının bilinen örneklerindendir. Mesleki astım da çalışma ortamındaki duyarlılaştırıcı veya irritan maddelerle ilişkili olarak ortaya çıkabilir.
Gürültü ve işitme sorunları
Yüksek düzeyde gürültüye uzun süre maruz kalmak işitme sağlığını etkileyebilir. Bu nedenle gürültülü ortamlarda çalışan kişilerde işitme değerlendirmeleri ve maruziyetin mesleki açıdan ele alınması önem taşır.
İş ve Meslek Hastalıkları uzmanı, işitme kaybının yalnızca var olup olmadığını değil, çalışma ortamındaki gürültüyle olası ilişkisini ve kişinin diğer maruziyetlerini de değerlendirebilir.
Titreşim ve fiziksel etkenler
Bazı makineler ve el aletleri çalışanların uzun süreli titreşim maruziyetine neden olabilir. Bunun yanında aşırı sıcak veya soğuk, radyasyon, basınç değişiklikleri ve diğer fiziksel etkenler de belirli çalışma koşullarında sağlık açısından önem kazanabilir.
Uluslararası meslek hastalıkları listelerinde gürültüye bağlı işitme bozukluklarının yanında titreşime, iyonlaştırıcı radyasyona, ultraviyole radyasyona ve aşırı sıcaklık gibi fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar da yer almaktadır.
İş ve Meslek Hastalıkları doktoru muayenede ne yapar?
Bu uzmanlık alanında muayenenin önemli bir bölümünü ayrıntılı meslek ve maruziyet öyküsü oluşturur.
Hekim hastaya yalnızca “Nereniz ağrıyor?” veya “Ne zamandır öksürüyorsunuz?” diye sormakla yetinmeyebilir. Şu tür sorular değerlendirmeye dâhil olabilir:
- Ne iş yapıyorsunuz?
- Bu işte ne kadar süredir çalışıyorsunuz?
- Daha önce hangi işlerde çalıştınız?
- Günlük çalışma süreniz ne kadar?
- Hangi maddelerle veya makinelerle çalışıyorsunuz?
- Toz, duman, gaz veya kimyasal maddelere maruz kalıyor musunuz?
- Gürültülü veya titreşimli ortamda çalışıyor musunuz?
- Kullandığınız kişisel koruyucu ekipmanlar nelerdir?
- Yakınmalarınız çalışma sırasında mı artıyor?
- Tatil veya işten uzak kaldığınız dönemlerde şikâyetleriniz değişiyor mu?
- Aynı ortamda çalışan başka kişilerde benzer yakınmalar var mı?
Bu bilgiler, hastalığın çalışma koşullarıyla ilişkisini değerlendirmede oldukça değerlidir. İş ve Meslek Hastalıkları uzmanlık eğitiminde iş anamnezi, periyodik muayene, işe dönüş değerlendirmesi, risk değerlendirmesine katılım ve fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal ve ergonomik risklerin yönetimi gibi konular yer almaktadır.
Hangi durumlarda İş ve Meslek Hastalıkları doktoruna başvurulur?
Her çalışan sağlık sorunu yaşadığında doğrudan İş ve Meslek Hastalıkları uzmanına başvurmak zorunda değildir. Ancak hastalık ile çalışma koşulları arasında bir bağlantı olabileceği düşünülüyorsa bu uzmanlık alanından değerlendirme almak anlamlı olabilir.
Örneğin:
Şikâyetleriniz işyerinde başlayıp işten uzaklaşınca azalıyor veya değişiyorsa
Özellikle solunum sistemi, cilt veya bazı alerjik yakınmaların çalışma ortamıyla ilişkili olduğu düşünülüyorsa mesleki maruziyet açısından değerlendirme gerekebilir.
Çalışma ortamında kimyasal madde veya yoğun toz maruziyeti varsa
Belirli maddelere uzun süre maruz kalan çalışanlarda ortaya çıkan sağlık sorunlarının mesleki açıdan değerlendirilmesi gerekebilir.
Gürültülü bir ortamda çalışıyorsanız ve işitme sorunu geliştiyse
İşitme kaybının nedenleri farklı olabilir. Ancak uzun süreli mesleki gürültü maruziyeti varsa çalışma koşulları da değerlendirmeye alınmalıdır.
Çalışma ortamındaki bir maruziyet sonrasında sağlık sorunu geliştiyse
Maruziyetin türüne göre ilgili klinik branşların yanı sıra İş ve Meslek Hastalıkları uzmanının değerlendirmesi gerekebilir.
Bir hastalığın mesleki kökeninden şüpheleniliyorsa
Burada amaç yalnızca hastalığı tedavi etmek değildir. Hastalığın çalışma koşullarıyla ilişkisinin tıbbi açıdan araştırılması da önemlidir.
İş ve Meslek Hastalıkları uzmanı ile işyeri hekimi aynı şey midir?
Hayır. İki alan birbiriyle yakından ilişkili olsa da aynı görevleri ifade etmez.
İşyeri hekimi, çalışanların sağlık gözetiminin yürütülmesi, işe uygunluk ve çalışma koşullarının sağlık açısından değerlendirilmesi, koruyucu sağlık uygulamaları ve iş sağlığı hizmetlerinin yürütülmesi gibi görevlerde önemli bir role sahiptir.
İş ve Meslek Hastalıkları uzmanı ise özellikle mesleki hastalıkların ve işle ilişkili sağlık sorunlarının tıbbi değerlendirilmesi konusunda ileri düzey uzmanlığa sahiptir.
Bu nedenle bir işyeri hekimi, çalışanda meslek hastalığından şüphelendiğinde ileri değerlendirme amacıyla İş ve Meslek Hastalıkları uzmanından görüş veya değerlendirme isteyebilir. Türkiye’deki uzmanlık eğitiminde de işyeri gezileri, risk faktörlerinin değerlendirilmesi ve farklı çalışma ortamlarına özgü sağlık risklerinin incelenmesi eğitimin önemli parçalarıdır.
Muayenede hangi testler yapılır?
Tek bir “meslek hastalığı testi” yoktur. Yapılacak incelemeler kişinin şikâyetlerine, çalışma koşullarına, maruziyet türüne ve hekim değerlendirmesine göre değişir.
Gerektiğinde şu tür değerlendirmeler kullanılabilir:
- Kan ve idrar tetkikleri
- Solunum fonksiyon testleri
- Akciğer görüntülemeleri
- Odyometri ve işitme değerlendirmeleri
- Alerji veya immünolojik incelemeler
- Toksikolojik değerlendirmeler
- Cilt muayenesi ve gerekli dermatolojik incelemeler
- Kas-iskelet sistemi değerlendirmeleri
- Diğer ilgili branşların muayene ve tetkikleri
Buradaki temel nokta, test sonucunun tek başına hastalığın mesleki olduğunu göstermeyebileceğidir. Mesleki tanının değerlendirilmesinde klinik bulgularla birlikte çalışma geçmişi ve maruziyet bilgilerinin bir bütün olarak ele alınması gerekir.
Meslek hastalığı şüphesinde işyeri bilgileri neden önemlidir?
Bazı hastalıkların iş kaynaklı olup olmadığını anlamak için yalnızca hastanın tıbbi kayıtlarına bakmak yeterli olmayabilir.
Örneğin aynı tanıya sahip iki kişinin çalışma koşulları tamamen farklı olabilir. Birinin hastalığı ile işi arasında anlamlı bir ilişki bulunabilirken diğerinde aynı hastalığın nedeni farklı olabilir.
Bu nedenle çalışma ortamındaki riskler, kullanılan maddeler, maruziyetin süresi ve yoğunluğu, havalandırma koşulları, koruyucu önlemler ve geçmiş iş deneyimleri önem taşır.
ILO da meslek hastalıklarının değerlendirilmesinde iş ve meslek öyküsünün, iş analizinin ve maruziyet risklerinin belirlenmesini tanısal yaklaşımın önemli unsurları arasında kabul etmektedir.
İşe dönüş değerlendirmesi nedir?
Bir çalışan hastalık, yaralanma veya uzun süreli sağlık sorunu nedeniyle işinden uzak kaldıktan sonra yeniden çalışmaya başlayacaksa, sağlık durumunun mevcut işin gereklilikleriyle birlikte değerlendirilmesi gerekebilir.
İşe dönüş değerlendirmesinde kişinin mevcut sağlık durumu, yapacağı işin fiziksel ve diğer gereklilikleri ve çalışma ortamındaki riskler dikkate alınabilir.
Amaç yalnızca “çalışabilir” veya “çalışamaz” şeklinde basit bir değerlendirme yapmak değildir. Sağlık durumuyla işin gereklilikleri arasındaki uyumun tıbbi açıdan değerlendirilmesi önemlidir.
Meslek hastalıklarında tedavinin yanında neden korunma da önemlidir?
Meslek hastalıklarının diğer birçok hastalıktan farklı olan önemli yönlerinden biri, hastalığa neden olabilecek maruziyetin çalışma hayatı içinde devam edebilmesidir.
Bu nedenle yalnızca mevcut sağlık sorununun tedavisine odaklanmak yeterli olmayabilir. Maruziyetin azaltılması veya ortadan kaldırılması da önem taşır.
İş sağlığında genel yaklaşım, mümkün olduğunda tehlikenin ortadan kaldırılması veya daha az tehlikeli bir alternatifle değiştirilmesi; bunun mümkün olmadığı durumlarda mühendislik ve idari kontrollerin uygulanması ve gerekli olduğunda kişisel koruyucu donanımlardan yararlanılması şeklindedir.
Bu nedenle İş ve Meslek Hastalıkları uzmanının değerlendirmesi, yalnızca bireysel hastalık açısından değil, benzer maruziyete sahip diğer çalışanların korunması açısından da önem taşıyabilir.
Meslek hastalığı şüphesi varsa hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme farklı sağlık kuruluşları veya hekimler tarafından yapılabilir. Hastanın kendi hekimi, işyeri hekimi veya başka bir uzman meslek hastalığından şüphelenebilir.
Türkiye’de meslek hastalığı şüphesi bulunan kişilerin değerlendirilmesine yönelik özel merkezler ve İş ve Meslek Hastalıkları poliklinikleri bulunmaktadır. Örneğin Sağlık Bakanlığına bağlı Gazi Mustafa Kemal Mesleki ve Çevresel Hastalıklar Hastanesi, İş ve Meslek Hastalıkları polikliniği bulunan merkezlerden biridir.
Meslek hastalığının araştırılması için başvuru yolu, kişinin durumuna ve yürütülen resmi sürece göre değişebilir. Bu nedenle yalnızca internet üzerindeki genel bilgilerle resmi bir tanı veya hak kaybı değerlendirmesi yapılmamalıdır.
Meslek hastalığı ile iş kazası arasındaki fark nedir?
İş kazası genellikle belirli bir olayla bağlantılı olarak ortaya çıkan yaralanma veya sağlık sorunudur. Meslek hastalığı ise çoğunlukla çalışma koşullarındaki belirli risklere maruziyet sonucunda zaman içinde gelişen bir hastalıkla ilişkilidir.
Ancak gerçek hayatta bu iki başlık arasındaki değerlendirmeler her zaman basit değildir. Bir olayın veya hastalığın hukuki ve sosyal güvenlik açısından hangi kapsamda değerlendirileceği yalnızca tıbbi tanıya bakılarak belirlenmez; ilgili mevzuat ve resmi değerlendirme süreçleri de dikkate alınır.
Bu nedenle bir hastalığın “meslek hastalığıdır” şeklinde kesin olarak nitelendirilmesi ile yalnızca “işle ilişkili olabilir” şeklinde tıbbi şüphe bulunması aynı şey değildir.
İş ve Meslek Hastalıkları doktoru seçerken nelere dikkat edilmeli?
Bu uzmanlık alanında doktor ararken öncelikle hekimin İş ve Meslek Hastalıkları uzmanı olup olmadığına bakılabilir.
Bunun yanında başvuru nedeniniz de önemlidir. Örneğin:
- Belirli bir kimyasal maruziyetiniz varsa bunu başvuru sırasında belirtmeniz,
- Daha önce çalıştığınız işlerin listesini hazırlamanız,
- Maruz kaldığınız maddelerin isimlerini biliyorsanız not etmeniz,
- Varsa eski sağlık raporlarınızı ve tetkiklerinizi yanınızda bulundurmanız,
- Çalışma ortamındaki gürültü, toz, titreşim veya kimyasal maruziyet gibi riskleri anlatabilmeniz
hekimin değerlendirmesini kolaylaştırabilir.
Özellikle uzun yıllara yayılan çalışma geçmişlerinde yalnızca mevcut iş değil, önceki işlerdeki maruziyetlerin de anlatılması önemlidir.
İş ve Meslek Hastalıkları neden farklı bir uzmanlık alanıdır?
Bu alanı diğer tıp branşlarından ayıran temel nokta, hastalık ile çalışma ortamı arasındaki ilişkinin değerlendirilmesidir.
Bir göğüs hastalıkları uzmanı akciğer hastalığını ayrıntılı biçimde değerlendirebilir. Bir dermatoloji uzmanı cilt hastalığını inceleyebilir. Bir nöroloji uzmanı sinir sistemi hastalıklarını değerlendirebilir. Ancak hastalığın belirli bir işteki maruziyetle ilişkili olup olmadığı sorusu ortaya çıktığında çalışma ortamının ve meslek öyküsünün ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
İş ve Meslek Hastalıkları uzmanlığı bu kesişim noktasında çalışır. Türkiye’deki uzmanlık eğitiminde klinik değerlendirmelerin yanında işyeri gezileri, fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal ve ergonomik risklerin incelenmesi gibi alanların bulunması da bu özelliği yansıtır.
Çalışanın sağlığını yalnızca hastalık ortaya çıktıktan sonra değerlendirmek yerine, hastalığın çalışma koşullarıyla bağlantısını araştırmak ve mümkün olduğunda yeni vakaların oluşmasını önlemek iş sağlığının temel yaklaşımıdır. Dünya Sağlık Örgütü de iş sağlığının temel amaçları arasında çalışanların sağlığının ve çalışma kapasitesinin korunmasını ve çalışma ortamlarının sağlık açısından daha güvenli hâle getirilmesini belirtmektedir.
Sık Sorulan Sorular
İş ve Meslek Hastalıkları doktoru neye bakar?
Çalışma koşullarıyla ilişkili olabilecek hastalıkların değerlendirilmesiyle ilgilenir. Kimyasal ve biyolojik maruziyetler, toz, gürültü, titreşim, radyasyon, mesleki solunum hastalıkları, cilt hastalıkları, kas-iskelet sorunları ve diğer işle ilişkili sağlık problemleri bu alanın kapsamındadır.
Meslek hastalığı şüphesinde doğrudan İş ve Meslek Hastalıkları uzmanına gidilebilir mi?
Uygun sağlık kuruluşunda İş ve Meslek Hastalıkları polikliniği bulunuyorsa değerlendirme için başvuru yapılabilir. Başvurunun ve varsa resmi raporlama sürecinin nasıl yürütüleceği kişinin durumuna göre değişebilir.
İşyeri hekimi ile İş ve Meslek Hastalıkları uzmanı arasındaki fark nedir?
İşyeri hekimi, çalışanların sağlık gözetimi ve iş sağlığı hizmetlerinin yürütülmesinde görev alır. İş ve Meslek Hastalıkları uzmanı ise mesleki ve işle ilişkili hastalıkların tıbbi değerlendirilmesi konusunda özel uzmanlık eğitimine sahiptir.
Her işyerinde ortaya çıkan hastalık meslek hastalığı sayılır mı?
Hayır. Bir hastalığın meslek hastalığı olarak değerlendirilmesi için hastalık ile iş kaynaklı maruziyet arasında tıbbi ve bilimsel açıdan değerlendirilebilir bir ilişki bulunması gerekir. Kişinin diğer risk faktörleri ve çalışma öyküsü de değerlendirilir.
Meslek hastalıklarında hangi testler yapılır?
Tek bir standart test bulunmaz. Şikâyete ve maruziyet türüne göre kan veya idrar tetkikleri, solunum fonksiyon testleri, işitme testleri, görüntüleme, toksikolojik incelemeler veya ilgili branş muayeneleri gerekebilir.
İşten uzak kalınca azalan şikâyetler meslek hastalığı anlamına gelir mi?
Tek başına bu durum meslek hastalığı tanısı koydurmaz. Ancak şikâyetlerin çalışma ortamıyla değişmesi, hekimin mesleki maruziyeti araştırması açısından önemli bir ipucu olabilir.
