İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları, bağışıklık sisteminin çalışma biçimini ve bağışıklık sisteminin verdiği anormal ya da aşırı yanıtlarla ilişkili hastalıkları değerlendiren bir tıp uzmanlık alanıdır. Günlük hayatta sık karşılaşılan alerjik rinit, astım, ürtiker ve bazı ilaç veya gıda alerjilerinin yanı sıra daha nadir görülen bağışıklık sistemi bozuklukları da bu alanın kapsamına girer.
Alerji şikâyetleri bazen yalnızca burun akıntısı, hapşırma veya kaşıntı şeklinde ortaya çıkarken, bazı kişilerde solunum sistemini, cildi, sindirim sistemini veya birden fazla organı etkileyebilir. Bu nedenle değerlendirme yalnızca tek bir belirti üzerinden yapılmaz; kişinin öyküsü, muayene bulguları ve gerektiğinde alerji testleri birlikte ele alınır.
İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları doktorları, hangi maddelerin veya durumların şikâyetlerle ilişkili olabileceğini araştırmanın yanında, bağışıklık sisteminin yetersiz çalıştığından şüphelenilen durumları da değerlendirebilir. Dolayısıyla bu uzmanlık alanı, yalnızca “alerji testi yaptırmak” ile sınırlı değildir.
İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları nedir?
İmmünoloji, bağışıklık sistemini ve bu sistemin hastalıklarla ilişkisini inceleyen tıp dalıdır. Alerji ise bağışıklık sisteminin normalde zararlı olmayan bir maddeye karşı gereğinden fazla veya uygunsuz yanıt vermesiyle ortaya çıkabilen durumları ifade eder.
Alerjiye yol açabilen maddeler arasında polenler, ev tozu akarları, hayvan kaynaklı alerjenler, bazı gıdalar, ilaçlar ve böcek sokmaları bulunabilir. Bununla birlikte her kaşıntı, burun akıntısı veya cilt döküntüsü alerji anlamına gelmez. Benzer belirtilere yol açabilecek enfeksiyonlar, cilt hastalıkları, ilaç reaksiyonları ve başka tıbbi durumlar da bulunur.
Bu nedenle İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları uzmanının temel görevlerinden biri, belirtilerin gerçekten alerjik bir mekanizmayla ilişkili olup olmadığını değerlendirmektir.
İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları doktoru hangi hastalıklara bakar?
Bu uzmanlık alanının kapsamı oldukça geniştir. Hastanın yaşına, şikâyetlerine ve değerlendirme sonucuna göre farklı hastalık grupları ele alınabilir.
Alerjik rinit
Alerjik rinit, özellikle polen, ev tozu akarı veya hayvan alerjenleri gibi tetikleyicilerle karşılaşıldığında burun ve üst solunum yollarında belirtilere yol açabilir.
Sık görülen yakınmalar arasında:
- Tekrarlayan hapşırma
- Burun akıntısı
- Burun tıkanıklığı
- Burun ve damakta kaşıntı
- Gözlerde sulanma ve kaşıntı
yer alır.
Belirtilerin mevsimsel olarak ortaya çıkması veya belirli ortamlarda artması alerjik bir neden açısından değerlendirme yapılmasını gerektirebilir.
Astım ve alerjik solunum yolu hastalıkları
Astım, hava yollarında değişken daralma ve buna bağlı solunum yakınmalarıyla seyreden kronik bir hastalıktır. Bazı hastalarda alerjenler önemli tetikleyiciler arasında yer alabilir.
Hırıltılı solunum, nefes darlığı, göğüste sıkışma ve tekrarlayan öksürük gibi şikâyetler değerlendirme sırasında dikkate alınır.
Her astım alerjik değildir. Bu ayrım, hastanın değerlendirilmesi ve uygun tedavi yaklaşımının belirlenmesi açısından önemlidir.
Ürtiker ve anjiyoödem
Halk arasında kurdeşen olarak bilinen ürtiker, ciltte kaşıntılı, kabarık ve genellikle geçici döküntülerle kendini gösterir. Dudak, göz çevresi, dil veya vücudun başka bölgelerinde daha derin dokuların şişmesi ise anjiyoödem olarak adlandırılır.
Ürtikerin her zaman bir alerjiye bağlı olması gerekmez. Enfeksiyonlar, ilaçlar, fiziksel uyaranlar, bağışıklık sistemi mekanizmaları ve bazı durumlarda başka nedenler rol oynayabilir.
Özellikle tekrarlayan veya uzun süren ürtiker yakınmalarında nedenin ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi önem taşır.
Gıda alerjileri
Gıda alerjisi, belirli bir besin proteinine karşı bağışıklık sisteminin oluşturduğu reaksiyondur. Süt, yumurta, yer fıstığı, sert kabuklu yemişler, balık, kabuklu deniz ürünleri, buğday ve soya gibi gıdalar bazı kişilerde alerjik reaksiyonlara neden olabilir.
Belirtiler cilt, sindirim veya solunum sistemini etkileyebilir. Bazı reaksiyonlar ciddi olabilir.
Burada önemli bir ayrım vardır: Her gıdayı tüketememe durumu gıda alerjisi değildir. Laktoz intoleransı gibi bağışıklık sistemi dışındaki mekanizmalarla ortaya çıkan durumlar farklı şekilde değerlendirilir.
İlaç alerjileri ve ilaç reaksiyonları
Bazı ilaçlar döküntü, kaşıntı, şişme, nefes darlığı veya daha ciddi sistemik reaksiyonlara neden olabilir. Ancak ilaç kullanımı sırasında ortaya çıkan her istenmeyen etki alerji değildir.
İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları uzmanı, reaksiyonun zamanlamasını, kullanılan ilacı, dozunu, belirtilerin niteliğini ve daha önceki reaksiyonları değerlendirerek bunun alerjik bir reaksiyon olup olmadığı konusunda inceleme yapabilir.
Bu değerlendirme, gelecekte hangi ilaçların güvenli şekilde kullanılabileceğinin belirlenmesi açısından da önem taşıyabilir.
Böcek zehiri alerjileri
Arı ve bazı diğer böceklerin sokması sonrasında lokal şişlik gelişmesi tek başına ciddi bir alerji göstergesi değildir. Buna karşılık yaygın kurdeşen, nefes almada güçlük, tansiyon düşmesi veya birden fazla organ sistemini etkileyen reaksiyonlar ciddi sistemik alerjik reaksiyon açısından değerlendirilmelidir.
Geçmişte ciddi bir böcek sokması reaksiyonu yaşamış kişilerde uzman değerlendirmesi gerekebilir.
Kontakt dermatit ve alerjik cilt reaksiyonları
Bazı maddelerin ciltle temas etmesi sonucunda gelişen reaksiyonlar da alerjik mekanizmalarla ilişkili olabilir. Kozmetik ürünler, metaller, temizlik ürünleri, kişisel bakım ürünleri ve çeşitli kimyasallar bunlar arasında yer alabilir.
Bu tür durumlarda hangi maddenin reaksiyona neden olduğunu belirlemek için hastanın günlük yaşamı ve temas ettiği ürünler ayrıntılı şekilde sorgulanır.
İmmünoloji hangi bağışıklık sistemi hastalıklarıyla ilgilenir?
İmmünoloji yalnızca alerjik hastalıklarla ilgilenmez. Bağışıklık sisteminin gerektiği gibi çalışmadığı veya yanlış şekilde aktive olduğu bazı hastalıkların değerlendirilmesi de bu uzmanlık alanının kapsamına girebilir.
Bağışıklık sistemi yetersizlikleri
Bağışıklık sistemi yetersizliklerinde enfeksiyonlara karşı savunma mekanizmalarının bir veya daha fazla bölümünde sorun bulunabilir.
Özellikle olağandışı sıklıkta, ağır seyreden, tekrarlayan veya tedaviye beklenenden farklı yanıt veren enfeksiyonlar bazı bağışıklık sistemi bozuklukları açısından değerlendirme gerektirebilir.
Ancak sık enfeksiyon geçirmek tek başına bağışıklık yetmezliği olduğu anlamına gelmez. Yaş, yaşam koşulları, maruz kalınan enfeksiyonlar ve başka sağlık sorunları da enfeksiyon sıklığını etkileyebilir.
Otoimmün hastalıklar
Otoimmün hastalıklarda bağışıklık sistemi kişinin kendi dokularına karşı anormal bir yanıt geliştirebilir. Otoimmün hastalıkların önemli bir bölümü farklı uzmanlık dallarının ortak değerlendirmesini gerektirebilir.
İmmünoloji uzmanı, hastanın bulguları doğrultusunda bağışıklık sistemiyle ilişkili mekanizmaları değerlendirebilir ve gerektiğinde ilgili diğer uzmanlık alanlarıyla birlikte çalışabilir.
İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları doktoruna hangi durumlarda başvurulur?
Aşağıdaki yakınmalar veya durumlar uzman değerlendirmesini gerektirebilir:
- Tekrarlayan ve belirgin alerji benzeri şikâyetler
- Sürekli veya mevsimsel burun akıntısı, hapşırma ve burun tıkanıklığı
- Alerjenlerle temas sonrası tekrarlayan cilt döküntüleri
- Tekrarlayan ürtiker veya anjiyoödem
- Belirli gıdaların tüketilmesinden sonra ortaya çıkan reaksiyonlar
- İlaç kullanımı sonrasında gelişen şüpheli alerjik reaksiyonlar
- Arı veya böcek sokması sonrasında ciddi sistemik reaksiyon öyküsü
- Alerjiyle ilişkili olabileceği düşünülen astım belirtileri
- Nedeni açıklanamayan tekrarlayan bazı enfeksiyonlar
- Bağışıklık sistemi yetersizliği düşündürebilecek olağandışı enfeksiyon öyküsü
- Alerji veya bağışıklık sistemi hastalığı açısından başka bir hekim tarafından değerlendirme önerilmesi
Buradaki belirtilerin hiçbirinin tek başına belirli bir hastalığın tanısını göstermediğini belirtmek gerekir. Özellikle uzun süren veya tekrarlayan şikâyetlerde doğru değerlendirme önemlidir.
Alerji doktoru muayenesinde neler yapılır?
İlk değerlendirmede en önemli aşamalardan biri ayrıntılı hastalık öyküsüdür. Şikâyetin ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü, hangi durumlarda ortaya çıktığı ve daha önce benzer bir reaksiyon yaşanıp yaşanmadığı sorgulanabilir.
Örneğin bir hastanın yalnızca “gıdaya alerjim var” demesi tanı açısından yeterli değildir. Hangi gıdanın tüketildiği, ne kadar süre sonra belirtilerin başladığı, hangi belirtilerin ortaya çıktığı ve aynı gıdanın daha önce sorunsuz tüketilip tüketilmediği gibi ayrıntılar değerlendirmeye yardımcı olur.
Muayenenin ardından gerekli görülürse laboratuvar veya alerji testleri planlanabilir.
Alerji testleri nelerdir?
Alerji değerlendirmesinde kullanılan test, şikâyetin niteliğine ve düşünülen alerjene göre değişir.
Deri prick testi
Deri prick testi, özellikle bazı solunum yolu ve gıda alerjenlerine karşı duyarlanmanın değerlendirilmesinde kullanılan yöntemlerden biridir.
Test sonucunun tek başına alerji tanısı anlamına gelmediği önemlidir. Test sonucu, hastanın öyküsü ve klinik bulgularıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Spesifik IgE testleri
Kandaki belirli alerjenlere karşı gelişen spesifik IgE antikorlarının araştırılması bazı hastalarda kullanılabilir.
Burada da benzer bir durum söz konusudur: Testte duyarlanma saptanması, kişinin mutlaka klinik olarak o maddeye alerjik olduğu anlamına gelmeyebilir.
Yama testi
Özellikle gecikmiş tipte kontakt alerjilerin değerlendirilmesinde yama testi kullanılabilir. Ciltle temas eden belirli maddelere karşı gelişen reaksiyonların araştırılmasında önemli bir yöntemdir.
Kontrollü ilaç veya gıda provokasyonları
Bazı durumlarda tanıyı netleştirmek amacıyla kontrollü koşullarda ilaç veya gıda provokasyon testleri uygulanabilir. Bu tür testler yalnızca uygun tıbbi ortamda ve uzman gözetiminde gerçekleştirilmelidir.
Evde kişinin kendi kendine “alerji testi” yapması veya daha önce reaksiyon oluşturmuş bir gıdayı yeniden denemesi güvenli bir tanı yöntemi değildir.
Her alerji testine ihtiyaç var mı?
Hayır. Alerji değerlendirmesinde mümkün olduğunca hastanın öyküsüyle uyumlu testlerin seçilmesi gerekir.
Çok sayıda alerjene yönelik rastgele test yapılması, klinik olarak anlamlı olmayan duyarlılıkların saptanmasına ve gereksiz besin veya yaşam tarzı kısıtlamalarına yol açabilir.
Bu nedenle test seçimi, kişinin şikâyetleri ve hekim değerlendirmesi doğrultusunda yapılmalıdır.
Alerji ile intolerans arasındaki fark nedir?
Alerji ve intolerans günlük konuşmalarda birbirinin yerine kullanılabilse de tıbbi açıdan aynı durumlar değildir.
Alerjide bağışıklık sistemi reaksiyonun temelinde yer alır. İntoleranslarda ise farklı mekanizmalar söz konusu olabilir.
Örneğin laktoz intoleransı, süt proteinlerine karşı gelişen bağışıklık aracılı süt alerjisinden farklıdır. Bu ayrım, uygulanacak yaklaşımın belirlenmesi bakımından önemlidir.
Çocuklarda İmmünoloji ve Alerji değerlendirmesi
Çocuklarda alerjik hastalıklar ve bağışıklık sistemiyle ilişkili sorunlar farklı yaş dönemlerinde farklı biçimlerde görülebilir. Bebeklik ve çocukluk döneminde gıda alerjileri, egzama, astım, alerjik rinit ve tekrarlayan enfeksiyonlar gibi sorunlar değerlendirme konusu olabilir.
Çocuğun büyüme ve gelişme durumu, beslenmesi, geçirdiği enfeksiyonların niteliği ve aile öyküsü değerlendirmede önem taşıyabilir.
Özellikle gıda alerjisi şüphesi nedeniyle birden fazla besin grubunun çocuğun beslenmesinden çıkarılması söz konusuysa, bunun hekim değerlendirmesi olmadan yapılmaması önemlidir. Gereksiz kısıtlamalar büyüme ve beslenme açısından sorun oluşturabilir.
Alerji hastalıklarında aile öyküsü önemli midir?
Alerjik hastalıkların ortaya çıkmasında genetik yatkınlık rol oynayabilir. Ailesinde alerjik hastalık bulunan kişilerde bazı alerjik hastalıkların görülme olasılığı artabilir.
Ancak ailede alerji bulunması kişinin mutlaka alerjik hastalık geliştireceği anlamına gelmez. Aynı şekilde ailesinde alerji bulunmayan bir kişide de alerjik hastalık ortaya çıkabilir.
Bu nedenle aile öyküsü, tanı koydurucu olmaktan çok değerlendirmeye yardımcı bilgilerden biridir.
İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları doktoru seçerken nelere dikkat edilmeli?
Uzman seçerken öncelikle kişinin yaşadığı sağlık sorunuyla ilgili değerlendirme yapabilecek uygun uzmanlık alanına başvurulması önemlidir.
Randevu öncesinde şu bilgileri hazırlamak muayeneyi kolaylaştırabilir:
- Şikâyetlerin ne zaman başladığı
- Belirtilerin ne kadar sürdüğü
- Şikâyetleri artıran veya azaltan durumlar
- Kullanılan ilaçlar ve daha önce yaşanan ilaç reaksiyonları
- Bilinen alerjiler
- Daha önce yapılan alerji testleri
- Önemli hastalıklar ve geçirilen enfeksiyonlar
- Ailede alerji veya bağışıklık sistemi hastalığı öyküsü
- Gıda reaksiyonu varsa tüketilen gıdanın ne olduğu ve reaksiyonun ne kadar sonra başladığı
Daha önce yapılmış test ve tetkiklerin sonuçları da varsa muayeneye götürülebilir.
Alerjik reaksiyonlarda ne zaman acil yardım gerekir?
Bazı alerjik reaksiyonlar hızlı şekilde ilerleyebilir. Özellikle nefes almada güçlük, boğazda veya dilde belirgin şişme, bayılma veya bayılacak gibi olma, yaygın kurdeşenle birlikte solunum ya da dolaşım belirtilerinin ortaya çıkması ciddi sistemik reaksiyon düşündürebilir.
Bu tür belirtilerde kişinin kendi kendine tanı koymaya veya belirtilerin geçmesini beklemeye çalışması yerine acil tıbbi yardım alınması gerekir.
Daha önce ciddi alerjik reaksiyon geçirmiş kişilerin, hekimleri tarafından kendilerine verilen acil durum planını bilmeleri ve bu plana uygun hareket etmeleri önemlidir.
Alerji tedavisi kişiden kişiye değişir
Alerjik hastalıkların tedavisi tek bir yöntemden ibaret değildir. Hastalığın türü, belirtilerin şiddeti, tetikleyiciler ve kişinin genel sağlık durumu tedavi yaklaşımını etkileyebilir.
Tedavide alerjenlerden kaçınma, semptomları kontrol etmeye yönelik ilaçlar ve uygun hastalarda alerjen immünoterapisi gibi farklı yaklaşımlar kullanılabilir.
Alerjen immünoterapisi, belirli alerjenlere karşı bağışıklık yanıtını değiştirmeyi amaçlayan uzun süreli bir tedavi yaklaşımıdır. Her alerji hastası için uygun değildir ve hangi hastalarda uygulanabileceği uzman değerlendirmesiyle belirlenir.
İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları uzmanlığı neden önemlidir?
Alerjik hastalıkların önemli bir bölümü günlük yaşamı doğrudan etkileyebilir. Sürekli burun tıkanıklığı, kaşıntı, cilt döküntüleri, uyku bozukluğu veya tekrarlayan solunum yakınmaları kişinin yaşam kalitesini azaltabilir.
Öte yandan alerji olduğu düşünülen her belirti gerçekten alerjik olmayabilir. Yanlış bir alerji tanısı, kişinin gereksiz yere birçok gıdadan veya ilaçtan uzak durmasına neden olabilir.
İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları uzmanının yaklaşımındaki temel noktalardan biri, belirtiler ile gerçek alerjik duyarlanma arasındaki ilişkiyi doğru şekilde değerlendirmektir. Gerektiğinde diğer tıp dallarıyla birlikte çalışılması da tanısal sürecin önemli bir parçasıdır.
Sık Sorulan Sorular
İmmünoloji ve Alerji Hastalıkları doktoru hangi hastalıklara bakar?
Alerjik rinit, astımın bazı türleri, ürtiker, anjiyoödem, gıda ve ilaç alerjileri, böcek zehiri alerjileri, bazı kontakt alerjiler ve bağışıklık sistemi yetersizlikleri bu uzmanlık alanında değerlendirilebilir.
Alerji testi yaptırmak için mutlaka alerji doktoruna mı gidilmeli?
Alerji testinin gerekip gerekmediği ve hangi testin uygun olduğu öncelikle klinik değerlendirmeyle belirlenmelidir. Testlerin hekim değerlendirmesi olmadan rastgele yapılması yanlış yorumlara yol açabilir.
Her burun akıntısı alerji midir?
Hayır. Enfeksiyonlar, irritanlar ve başka birçok durum burun akıntısına neden olabilir. Belirtilerin süresi, tekrarlama biçimi ve eşlik eden bulgular değerlendirilmelidir.
Gıda alerjisi ile gıda intoleransı aynı şey midir?
Hayır. Gıda alerjisinde bağışıklık sistemi reaksiyonun temelindedir. Gıda intoleranslarında ise farklı mekanizmalar söz konusu olabilir.
Ürtiker her zaman alerjiden mi kaynaklanır?
Hayır. Ürtikerin birçok nedeni olabilir ve özellikle uzun süren ürtikerin nedeni her zaman belirli bir alerjen olmayabilir.
Alerji doktoruna giderken hangi bilgileri götürmek faydalı olur?
Daha önce yapılan testler, kullanılan ilaçlar, yaşanan reaksiyonların ne zaman ve hangi koşullarda ortaya çıktığı ve bilinen alerjilerle ilgili bilgiler muayenede yararlı olabilir.
